Saturday, 13 August 2022

Significance of usage of AR and VR technologies for tourist places

Dr. Mazhar Ali Dootio 


Let's think and work...!!!

The technology combines virtual objects with physical objects to present original objects in a real time environment. Many historical monument buildings, archeological sites and tourist places in Sindh with important historical features have been designated as cultural reserves/heritages and tourist places. Due to unavailability of augmented reality (AR) technology based applications and information media, visitors do not know details about the historical places / monuments / archeological sites, and tourist places therefore, by implementing/using Augmented Reality (AR) technology, visitors can access information freely in a real time environment.
The AR technology presents the information and also displays 3D live images of monument buildings / archeological sites and tourist places using android based smart devices. AR technology is an effort to combine digital or virtual elements with physical objects to provide real time information about an object (that may be even monuments etc.), it runs interactively, and there is integration between objects in three dimensions.
The research and development projects based on AR technology may be given to various universities of Sindh by the Sindh government tourism department to develop AR technology based applications that may provide/create live information about these historical sites / monuments building and tourist places.
Implementation of AR technology on historical monuments/archeological sites and tourist places provides a new alternative that presents an information medium for historical monuments and archeological sites and tourist places.
There are genius minds available in the universities which may develop such types of AR technology based projects/applications and may present the live information about the culture and heritage to world

Monday, 8 August 2022

ڪمپيوٽر مشين لرننگ جو ماڊل برٽ ڇا آھي؟


 
 ڇا آھي؟BERTمشين لرننگ جو مآڊل  ڪمپيوٽر

ڊاڪٽر مظھر علي ڏوتيو

  جو.  Bidirectional Encoder Representationsبرٽ مخفف آھي

 برٽ مشين لرننگ جو  ھڪ ماڊل آھي جيڪو  نيچرل لئنگوئجز  پروسيسنگ  لاءِ تيار ڪيو ويو آھي. ھي ماڊل 2018ع ۾ گوگل جي آرٽيفيشل انٽيليجنس (ھٿراڌو ڏاھپ) ٻولين واري ليب ۾ محققن طرفان ٺاھيو ويو ھو.  ھي ماڊل ٻولي جي مختلف پھلوئن تي ڪم ڪري ٿو مثال طور: احساسن جو تجزيو، جملن کي خودڪار طريقي سان پيدا ڪرڻ، نيمڊ انٽٽي رڪگنيشن  وغيرھ . ڪمپيوٽر لاءِ ڪنھن بھ ٻولي کي سمجھڻ ھميشھ ھڪ ڏکيو عمل رھيو آھي پر ھٿراڌو ڏاھپ ۽ نيچرل لئنگوئيج پروسيسنگ جي ذريعي ڪمپيوٽرن ٻولين کي سمجھڻ ۽ انھن کي مختلف ڪمن جي استعمال لاءِ ھميشھ بھتر ڪم ڪيو آھي. ٻولين کي سمجھڻ لاءِ ڪمپيوٽر مشين جا ھٿراڌو ڏاھپ جا اھم اوزار نيچرل لئنگوئيج پروسيس ۽ مشين لرننگ رھيا آھن جن ذريعي متن ۽ ڳالھايل لفظن مان مطلب ڪڍڻ، انھن جي گرائمر کي سمجھڻ ۽  انھن مان جذبن کي ڪڍڻ آسان ڪم بڻجي ويا آھن.

برٽ ماڊل  کي ڪنھن بھ ٻولي  يا ان ۾ لکيل مواد يا سوالن ۽ جوابن وغيرھ کي سمجھڻ لاءِ ڪمپيوٽر مشين برٽ ماڊل کي مختلف ڪمن يا ٽاسڪس لاءِ استعمال ڪري ٿي. مثال طور:

ڪنھن بھ فلم يا ڪتاب جي تجزيي ڪرڻ وقت جيڪي رايا پيش ڪيا وڃن ٿا سي ڪيترا مثبت يا منفي آھي.   (جذبن جو تجزيو ڪرڻ)

چيٽ بوٽس کي ماڻھن طرفان پڇيل سوالن جي جواب ڏيڻ ۾ مدد ڪري ٿو   (سوالن جا جواب ڏيڻ)

ڪو بھ مواد لکڻ وقت يا جي ميل ذريعي ايميل ڪرڻ وقت اڳين جملي جي خودڪار نظام ذريعي پاڻ  اڳڪٿي ڪري تھ ھن قسم جو جملو استعمال ڪري سگھو ٿا. (متن يا جملي جي پيشن گوئي)

خودڪار نظام ذريعي ڪنھن بھ قسم جو آرٽيڪل لکڻ، جنھن لاءِ پھريان ڪجه جملا پاڻ لکڻ  کانپوءِ ڪمپيوٽر پنھنجو پاڻ آرٽيڪل لکي وٺي. (پنھنجو پاڻ جملا پيدا ڪرڻ يا لکڻ جنھن کي انگريزي ۾ ٽيڪسٽ جنريشن چئجي ٿو)

وڏن دستاويزن يا معاھدن خاص ڪري قانوني دستاويزن يا معاھدن جو خلاصو پيش ڪرڻ. (مواد جو خلاصو يا سمرائيزيشن)

اھڙا ڪيترائي لفظ موجود ھوندا آھن جن جون ڪيتريون ئي معنائون ٿي سگھن ٿيون. مثال لفظ وار، جنھنجو ٻھ معنائون تھ آساني سان ٿي سگھن ٿيون. وار معني مٿي يا جسم تي موجود وار، وار معني ڪھاڙي يا لٺ وغيرھ سان حملو.  (پوليسيمي رزوليوشن )

 

اھي ڪجھ خصوصيتيون آھن جيڪي مشين لرننگ جي ماڊل برٽ کي اھم بڻائي رھيو آھن. نيچرل لئنگوئيج پروسيسنگ گوگل جي ھر ڪم جي پٺيان ڪم ڪري رھي آھي. مثال طور ترجميڪاري وارو نظام، آواز وارو نظام وغيرھ. تنھنڪري ڪنھن بھ ٻولي کي عالمي سطح تي آڻڻ لاءِ ان تي مشين لرننگ يا ڊيپ لرننگ جي مختلف ماڊلز کي استعمال ڪيو وڃي ٿو پر انھن سمورن ماڊلن مان برٽ ھڪ اھم ماڊل آھي. جنھنکي ڪمپيوٽر سائنس جا شاگرد يا ٻولي تي ڪم ڪندڙ محقق استعمال ڪري سگھن ٿا ۽ پنھنجي ٻولين تي موجودھ دور جي گھرجن مطابق ڪم ڪري سگھن ٿا.

برٽ ماڊل ڪم ڪيئن ڪري ٿو؟

برٽ ماڊل ذريعي ڪمپيوٽر مشين کي ڪنھن بھ ٻوليءَ جي متن يا جملن جي ڀنڊار يا ڪارپس ذريعي سکيا ڏني وڃي ٿي. ياد رھي جملن جي ڀنڊار جو تعداد وڏو ھئڻ گھرجي، جنھنجو مطلب ٿيو تھ  جنھن بھ موضوع تي اوھان ڪمپيوٽر مشين کي سکيا ڏيڻ چاھيو ٿا تنھن موضوع جا گهٽ ۾ گهٽ ٽي چار ڪتابن جو ڪارپس يا جملن جو ڀنڊار ٺاھي ماڊل کي سکيا ڏيو. اھي ڪتاب ماڊل جي داخلا جي سرشتي ذريعي اِنپٽ ڪجن يا وجھجن. ان عمل سان ماڊل مختلف قسم جا لفظ، جملا ۽ خيال ملي ويندا، جنھن ڪري ھو اڳتي صحي اڳڪٿي ڪندو. جيڪڏھن سکيا صحي نھ ڪئي ويندي تھ نتيجا ۽ اڳڪٿيون بھ صحي نھ ٿينديون.

ماسڪ ٿيل ٻولي جو ماڊل ( Masked Language Model).

 

MLM  برٽ ماڊل کي قابل بڻائي ٿو تھ ھو ڪنھن بھ قسم جي متن کي ٻھ طرفي سکيا Bidirectional learning  ذريعي ان جو تجزيو ڪري يا ڪنھن بھ مسئلي کي حل ڪري مثال: ڪنھن بھ جملي مان ڪنھن بھ لفظ کي لڪائي ان کي ٻھ طرفي سکيا ذريعي حل ڪري سگھو ٿو. اھڙي قسم جو ڪم اڳ ۾ ڪڏھن بھ ڪون ٿيو ھو پر برٽ BERT ماڊل ذريعي اھو ڪم آساني سان ٿي سگھي ٿو.

مثال:  پئرس فرانس جو [ Mask] آھي. ھي جملو برٽ ماڊل ۾ سکيا دوران وڌو ويو. ھڪ مخصوص پروسيسنگ کان پوءِ برٽ ان جو جواب ڏنو

گادي جو ھنڌ    0.997 سيڪڙو

دل   0.001 سيڪڙو

مرڪز  0.000 سڪيڙو

سڀ کان ڪارائتو جواب گادي جو ھنڌ آھي. جڏھن تھ دل ۽ مرڪز گھٽ سيڪڙو ڏيکارين ٿا.

 

اڳين جملي جي اڳڪٿي ڪرڻ( Next Sentence Prediction (NSP)).

 

ھي ماڊل برٽ ماڊل جي مدد ڪري ٿو تھ جيئن جملن جي جوڙ کي صحي طريقي سان سمجھي سگھجي. ھن ماڊل زريعي خبر پوي ٿي تھ ڇا پھرين جملي کان پوءِ آيل ٻيو جملو پھرين جملي سان مشاھبت رکي ٿو. جيڪڏھن رکي ٿو تھ برٽ ماڊل NSP ذريعي ٻڌائيندو تھ پويون جملو اڳين جملي سان مشاھبت رکي پر جيڪڏھن پويون جملو اڳين جملي کان مختلف آھي تھ ماڊل ٻڌائيندو  تھ پويون جملو اڳين جملي کان مختلف آھي.  مثال:

 

اسلم خريداري ڪرڻ ويو. ھن ھڪ قميص ورتي (پويون جمل اڳين جملي سان مشاھبت رکي ٿو تنھنڪري ھي صحي آھي. ھنن ٻنھي جملن جو جوڙ بھ صحي آھي)

مريم ڪافي ٺاھي. آئيسڪريم کپائي.  ( پويون جملو پھرين جملي کان مختلف آھي. اھڙي طرح پھرين جملي سان مشاھبت بھ نٿو رکي تنھنڪري جملن جو جوڙ صحي نھ آھي)

 

برٽ ماڊل کي سکيا ڏيڻ وقت 50 سيڪڙو صحي جملا ڏنا ويندا آھن ۽ 50 سيڪڙو بغير ترتيب ڏنل جملا ڏنا ويندا آھن. اھڙي طرح ترتيب ڏنل ۽ بغير ترتيب ڏنل جملن کي پاڻ ۾ ملايو ويندو آھي تھ جيئن  برٽ مآڊل بھتر قسم جي اڳڪٿي ڪري سگھي ۽ اڳڪٿي جي درستگي بھ وڌيڪ ھجي.

 

برٽ ماڊل جي ماپ ۽ آرڪيٽيڪچر يا تعمير( (BERT Model size and architecture

 

برٽ ماڊل متن جي ماپ يا سائيز مطابق تيار ڪيا وڃن ٿا. ھي اھڙو ماڊل آھن جنھن ۾ ملين جي تعداد ۾ متن يا ڊيٽا ڏئي سگھجي ٿي يا input ڪري سگھجي ٿي. برٽ ماڊل ۾ عمومن ٻن قسم جا آرڪيٽيڪچر موجود آھن. ھڪ بنيادي برٽ ماڊل، جنھن کي  BERT Base چيو وڃي ٿو ۽ ٻيون ڊگهو برٽ ماڊل، جنھن کي BERT Large چيو وڃي ٿو. بنيادي برٽ ماڊل ۾  110M پئراميٽر ۽ ڊگھي برٽ ماڊل ۾ 340M پئراميٽر تائين ڊيٽا وجھي سگھجي ٿي.

 

ھي بلاگ مشين لرننگ جي ماڊل برٽ جو  ھڪ ننڍڙو تعارف آھي، جيڪو اوھان جي اڳيان پيش ڪيو آھي. برٽ ماڊل جا مختلف قسم ٿين ٿا۽ انھن جو استعمال بھ مختلف طريقن سان ڪري سگھجي ٿو. اوھان جيڪڏھن نيچرل لئنگوئيجز پروسيس جي شعبي ۾ ڪم ڪرڻ چاھيو ٿا تھ مشين لرننگ سان گڏ برٽ ماڊل کي بھ سمجھو تھ جيئن بھتر ڪم ڪري سگھو.

ڪوشش ڪندس تھ برٽ ماڊل جي مختلف قسمن ۽ انھن جي استعمال تي بلاگ سنڌي ٻولي ۾ لکان ۽ اوھان جي آڏو  پيش ڪريان تھ جيئن پنھنجي ٻولي ۾  ڪمپيوٽر سائينس ۽ ھٿراڌو ڏاھپ جي علمن کي پڙھڻ جو لطف وٺجي. پنھنجو گھڻو خيال رکندا.

 


Tuesday, 19 May 2020

يونيورسٽين ۾ ٿيندڙ تحقيق جو لاڀ ڇو نه ٿو ملي؟ -

يونيورسٽين ۾ ٿيندڙ تحقيق جو لاڀ ڇو نه ٿو ملي؟ -: جيئن جيئن عالمي سماج جي ترقي تيز ٿيندي وڃي پئي تيئن تيئن تعليمي ادارن جي اهميت ۽ گهرج به وڌندي وڃي پئي. اهڙي طرح تعليمي ادارن جي ساخت ۽ تعليمي معيار به تبديل ٿيندا رهن ٿا. خاص ڪري يونيورسٽين جي … وڌيڪ لاء

Monday, 27 April 2020

ايپل آئي فون-13 ۾ سنڌي ٻولي جو استعمال ۽ ميڊيا انتشار

ڊاڪٽر مظهر علي ڏوتيو
ايپل آئي فون پنهنجي نئين ماڊل آئي او ايس 13 ( iOS 13 ) کي سيپٽيمبر 2019ع ۾ ابتدائي طور پيش ڪيو جنهن کي بعد ۾ 25 اپريل 2020ع تي اپگريڊ ڪري 13.4.2 بيٽا (13.4.5 Beta 2 (17F5044d) ) ورزن جي صورت ۾ دنيا آڏو پيش ڪيو ويو آهي. هي ورزن آئي فون جو زبردست ورزن آهي جنهن ۾ ڪيترن ئي نئين خصوصيتين ۽ صحولتن سان گڏ دنيا جون ڪيتريون ئي ٻوليون به داخل ڪيون ويون آهن جن ۾ هندستان جون 22 ٻوليون به شامل آهن. سنڌي ٻولي به هندستان جي انهن 22 ٻولين ۾ شامل آهي جنهن جون ٻئي لپيون يعني عريبڪ ۽ ديوناگري لپيون ان ماڊل ۾ شامل ڪيون ويون آهن. جڏهن به ڪي سوفٽويئر ٺهندا آهن ته اهي ٺهڻ سان ئي مڪمل نه هوندا آهن پر انهن ۾ ڪيترين ئي غلطين جي گنجائش هوندي آهي. اهو ئي سبب آهي جو ڪمپنيون انهن سوفٽويئر کي مختلف ورزن ۾ پيش ڪنديون آهن. تنهنڪري ڪنهن بگ (Bug) جو اچڻ ڪا نئين ڳاله يا حيرت ۾ وجھندڙ نه آهي. اهو ئي سبب آهي جو آئي فون جي نئين ماڊل ۾ سنڌي ٻولي جي ڪجھ لفظن (Characters string) ۽  اٽلين فليگ اموجي ( Italian Flag Emoji) جي ڪري بگ (Bug) پيدا ٿيو جنهن آئي فون کي ٿوري وقت لاءِ ڪريش (Crash) ڪيو. ايپل آئي فون ۾ هي ڪريش ڪو پهريون دفعو ڪون آيو آهي پر اهو اڳ ۾ به ڪيترا دفعا آيو آهي. ٻه سال اڳ آئي فون آئي او ايس-11 ۾ ٽيلگو ٻولي جي ڪري بگ پيدا ٿيو هو جنهن آئي فون کي ڪريش ڪيو هو پر نئين ورزن سان اهو بگ ختم ڪيو ويو هو. اهو اڪثر ٻڌڻ ۾ ايندو آهي ته ڪنهن ڪريڪٽر اسٽرنگ (Characters string) جي ڪري بگ (bug) پيدا ٿيو جنهن آئي فون کي ڪريش ڪري ڇڏيو جيڪا ڪا پريشاني جي ڳاله نه هوندي آهي، نه ئي وري ڪو اهڙي قسم جو بگ (bug) ڪو ڊيٽا کي نقصان ڏيندو آهي. تنهنڪري سنڌي اکرن جي اسٽرنگ (String) سان جيڪڏهن ڪو بگ (bug) پيدا ٿيو ۽ ان سان وقتي طور آئي فون هينگ (Hang) ٿي يا رڪجي وئي ته ڪا وڏي ڳاله نه آهي جنهن کي ايڏي وڏي حيرانگي سان پيش ڪيو ويو آهي. ڪمپنين جي پاڻ پروفيشنل جنگ ۽ ميڊيا کي خبر نشر ڪرڻ واري عمل ان ننڍي خبر کي تمام وڏو ڪري پيش ڪيو ۽ سنڌي ٻولي کي پنهنجي نشاني تي رکيو. اسان وٽ اردو ميڊيا کي ته شل نه ڪا سنڌ ۽ سنڌي ماڻهن يا سنڌي ٻولي جي حوالي سان ڪا خبر ملي. ان خبر ۾ مرچ مصاله ملائي اهڙو پيش ڪن ٿا جو ماڻهو پريشان ٿي وڃن ٿا. هينئر به اردو ميڊيا ان خبر کي اهڙي طرح پيش ڪيو جو ڄڻ سنڌي ٻولي ايپل آئي فون کي ڪريش ڪري مارڪيٽ مان ختم ڪري ڇڏيو هجي يا ان عمل جي ڪري ڪو ايپل آئي فون جو ويليو گهٽجي ويو هجي. جڏهن ته اٽلين اموجي جي ڪري پڻ ان ورزن ۾ بگ پڻ پيدا ٿيو جنهن جي هتان جي ميڊيا ڪا خبر ڪون ڏني.
سنڌي ماڻهن کي ته خوش ٿيڻ گهرجي ته ايپل پنهنجي آئي فون، ٽيب وغيره ۾ سنڌي ٻولي جي ٻنهي لپين کي شامل ڪيو آهي. هي بگ نئين ورزن ۾ ختم ٿي ويندو ۽ سنڌي ٻولي جون ٻئي لپيون ڪاميابي سان ايپل آئي فون تي ڪم ڪنديون جيڪو سنڌي ٻولي لاءِ اهم قدم هوندو. ايپل آئي فون تي سنڌي ٻولي نه صرف لکت ۾ استعمال ٿئي پئي پر آواز جي صورت ۾ پڻ آئي فون تي ڪم ڪري ٿي ۽ اڳتي هلي بهتر طريقي سان ڪم ڪندي.

Saturday, 21 March 2020

ڊجيٽل دور ۾ سماجي ميڊياجو ڪردار -

ڊجيٽل دور ۾ سماجي ميڊياجو ڪردار -: سماجي ميڊيا سماجي رابطن جو هڪ ڄار آهي تنهنڪري هي هاڻوڪي دور ۾ رابطن کي قائم رکڻ جو هڪ اهم وسيلو يا ميڊيا آهي جنهن ذريعي دنيا ۾ رهندڙ فرد ۽ برادريون هڪ ٻئي سان ڳنڍجي ويون آهن. اهڙي طرح … وڌيڪ لاء

Wednesday, 21 August 2019

ڊجيٽل دور، ٽيڪنولوجي ۽ مدي خارج رويا

منهنجو هي آرٽيڪل پندرنهن روزا افيئرس ۾ 15 جولاءِ 2019 تي ڇپيو. هن آرٽيڪل پڙهڻ سان اوهان کي ٽيڪنولوجي جي اهميت، ان جو مستقبل ۽ اسان ڪٿي بيٺا آهيون جي ڄاڻ ملندي



ڊجيٽل دور، ٽيڪنولوجي ۽ مدي خارج رويا

 مظهر علي ڏوتيو

مختلف دورن ۾ ترقي ۽ تبديلي جا مختلف سبب رهيا آهن جن کي مشين جي ايجاد کان پوءِ جو دور ۽ مشين جي ايجاد کان اڳ جي دور ۾ ورهائجي ٿو. مشين کان اڳ جو دور هڪ عام رواجي دور هيو جنهن ۾ ڪا خاص ترقي نه ٿي هئي البته سماج جي ترقي لاءِ ڪجھ بنيادي ٽيڪنولوجي جا اوزار،  سماجي ۽ سائنسي نظريا پيش ڪيا ويا هئا. مختلف قسم جون تهذيبون وجود ۾ آيون جن سماجن ۾ رهڻي ڪهڻي ۽ مهذب سماجن جو بنياد وڌو.  مشين جو دور مشين جي ايجاد کان پوءِ جو دور آهي جنهن ۾ ڪمپيوٽر، ڪميونيڪيشن جي اوزارن ، انفرميشن ٽيڪنولوجي ۽ انڊسٽريل ڊولپمينٽ اهم ڪردار ادا ڪيا آهن. هي دور انفرميشن ٽيڪنولوجي جو دور يا ڊجيٽيل دور آهي. هن دور کي ڪمپيوٽر، ڪميونيڪيشن، ملٽيميڊيا، اليڪٽرانڪس، انفرميشن ٽيڪنولوجي، بايوٽيڪ، جينيٽڪ انجنيئرنگ، آٽوميٽوِ ٽيڪنولوجي ۽ ايئرواسپيس ٽيڪنولوجي ڊجيٽل دور بڻايو آهي. هاڻي ماڻهو ڪمپيوٽر ذريعي هر قسم جو ڪم ڪن ٿا. اڳ ۾ ماڻهو مختلف قسم جا ڪم هٿراڌو طريقن سان ڪندا هئا پر هينئر ڪمپيوٽر مشين هر ڪم کي ڊجيٽل طريقن سان ڪري پئي. 1940 ۾ آئي بي ايم مارڪ ون ڪمپيوٽر کي مارڪيٽ ۾ آڻي ماڻهن کي حيران ڪرڻ سان گڏوگڏ ڊجيٽل دور جي شروعات ڏانهن هڪ قدم پڻ کنيون. اهڙو طرح 1960 کان پوءِ ڪميونيڪيشن کي ڪمپيوٽر سان ڳنڊي انفرميشن ٽيڪنولوجي  جي شروعات ڪئي وئي جنهن ذريعي ڊجيٽل ڪميونيڪيشن جي باقائده شروعات ڪئي. انهي دور ۾ ايلن ٽيورنگ انٽيليجنٽ مشين جو خيال پيش ڪري آرٽيفيشل انٽيليجنس يا هٿراڌو ڏاهپ جو بنياد وڌو. ڪمپيوٽر ۽ ڪميونيڪيش جي ترقي جي ڪري ڊجيٽل ايج يا دور جي شروعات ڪئي وئي. مختلف قسم جا ادارا پنهنجو ڪم ڪمپيوٽر ذريعي ڪرڻ لڳا. آئي سي جي ايجاد ته دنيا کي حيران ڪري ڇڏيو. ان سان ڪمري جيڏيون وڏيون شيون ننڍڙي شين ۾ تبديل ٿي ويون. پهريان ڪمپيوٽر هڪ ڪمري جيڏا هوندا هئا پر 1970 واري ڏهاڪي کان پوءِ ڊيسڪٽاپ ڪمپيوٽر وجود ۾ آيا جن  دنيا ۾ ٿيندڙ ترقي کي تيز ڪري ڇڏيو. 1990 کان پوءِ انٽرينيٽ پوري دنيا لاءِ عام ڪئي وئي جيڪا اهم سبب ۽ بنياد آهي موجوده ڊجيٽل دور جي. مائڪروسوفٽ ونڊوز آپريٽنگ سسٽم ۽ آفيس ايپليڪيشنز ذريعي ڪمپيوٽر کي عام ماڻهن لاءِ آسان بڻائي ڇڏيو ۽ ان ۾ نيٽورڪنگ ۽ انٽرنيٽ جي سهولت به ڏني جنهن سبب رابطن ۾ تيزي آئي. ملٽيميڊيا ماڻهن کي هڪ ٻئي سان ملائي ڇڏيو اهڙي طرح ڪيترائي سائنٽيفڪ، ميڊيسن ۽ سماجي مسئلا ملٽيميڊيا ذريعي حل ڪيا ويا. ماهر ملٽيميڊيا ذريعي پنهنجي ادارن ۾ ويهي ڪري پوري دنيا سان ڳنڊيل رهن پيا. اليڪٽرانڪ ميڊيا پوري دنيا ۾ پيش ايندڙ واقعن کي سيڪنڊس ۾ پوري دنيا آڏو رکي ڇڏي ٿي. هاڻي دنيا انٽرنيٽ ذريعي گلوبل ڳوٺ بڻجي پئي آهي. پوري دنيا جا  ادارا ۽ فرد هڪ ٻئي سان انٽرنيٽ ڳنڍيل رهن ٿا. ان عمل جي ڪري دنيا ڊجيٽل ايج ۾ داخل ٿي وئي آهي.
 موجوده ٽيڪنولوجيڪل دور دنيا کي تمام گهڻي ترقي ڏياري آهي تنهنڪري اهو چئي سگهجي ٿو ته  دنيا جي ترقي ۽ مختلف قسم جي تبديلين جو هڪ اهم ڪارڻ  ٽيڪنولوجي به رهي آهي. ٽيڪنولولجي مختلف دورن ۾ مختلف طريقن  سان استعمل ٿيندي رهي آهي تنهنڪري هن کي صرف موجوده دور تائين محدود نٿو ڪري سگهجي.  اها ٽيڪنولوجي سنڌ ۾ ڦيٿي يا ٻيڙي ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي يا ڊرينيج جي نظام ٺاهڻ لاءِ ، ان ٽيڪنولوجي ڳڻپ کي آسان ڪرڻ لاءِ اباڪس کي ٺاهيو هجي يا وري رابطن لاءِ ٽيليفون، فيڪس يا ٻيا مختلف اوزار ٺاهيا هجن، اها ٽيڪنولوجي موجوده دور جو ڪمپيوٽر ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي يا وري روبوٽ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيئي پئي پر دنيا ۾ اهم تبديلين جو سبب ضرور رهي آهي. ٽيڪنولوجي جو مطلب ئي آهي ته اهڙو علم يا اهڙي ڄاڻ جيڪا هنر، مهارت ، فن ۽ مخصوص طريقن ۽ عملن ذريعي حاصل ٿئي ۽ جنهن سان ڪا نئين شئي يا اوزار ٺاهجي. موجوده دور ۾ ٽيڪنولوجي جو اهم ڪردار رهيو آهي جنهنڪري دنيا تيزي سان تبديل ٿي رهي آهي. تنهنڪري چئي سگهجي ٿو ته ٽيڪنولوجي دنيا ۾ هڪ اهڙو انقلاب برپا ڪيو آهي جنهن ذريعي دنيا هڪ وڏي ڳوٺ ۾ تبديل ٿي رهي آهي.  ٽيڪنولوجي دنيا ۾ موجود بنيادي اساسن جي فطرت يا نيچر کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. اڳ ۾ شيون يا ويسيلا هٿراڌو طريقن سان استتعمال ڪبا هئا پر هاڻي انهن جي اڪثريت خودڪار طريقن سان استعمال ٿئي پئي. جيتوڻيڪ اڃا تائين دنيا جو نقشو ته ساڳيو آهي پر ان ۾ موجود وسيلن ، ماڻهن جي فطرت ۽ سوچ کي ٽيڪنولوجي تبديل ڪري رهي آهي. اڳ ۾ ماڻهو پنڌ ۽ جانورن جي سواري وسيلي هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين پهچندا هئا پر هينئر تيز رفتار گاڏيون ۽ جهاز ماڻهو کي هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين تمام ٿوري وقت ۾ پهچائي ڇڏين ٿا. اڳ ۾ ٻولي سکڻ لاءِ تمام گهڻو وقت ڏيڻو پوندو هو پر هينئر ٽيڪنولوجي جي ڪري پنهنجي ٻولين کي دنيا جي مختلف ٻولين ۾ ترجمو ڪري سگهجي ٿو اهڙي طرح دنيا جي مختلف ٻولين کي پنهنجي ٻولي ۾ ترجمو ڪري سگهجي ٿو. خودڪار نظام ماڻهن ۽ روبوٽس کي دنيا جون مختلف ٻوليون سيکاري رهيا آهن جنهن سبب دنيا عالمگير ڳوٺ ۾ تبديل ٿي رهي آهي. اڳ ۾ نياپي، خط ، تار يا فون وغيره ذريعي مائٽن، دوستن سان رابطو ڪري سگهبو هو پر هينئر ٽيڪنولجي ان عمل کي ايميل، موبائيل فون، وڊيو فون وغيره جي ذريعي آسان ۽ وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي. ماڻهن پنهنجي رابطن کي ٽيڪنولوجي جي مختلف اوزارن ذريعي تيز ۽ ڪارائتو ڪري ڇڏيو آهي. تنهنڪري هاڻي ٽيڪنولوجي تبديلي جو اهڃاڻ بڻبي وڃي پئي. ماڻهن لاءِ آساني ۽ سهولتون پيدا ڪري پئي. روزگار جا ويسيلا پيدا ڪري رهي آهي. ديس پرديس جو فرق ختم ڪري رهي آهي. دنيا کي هڪ ڳوٺ ۾ تبديل ڪري رهي آهي.
 ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري ٿورو وقت اڳ ٺهيل اوزار ختم ٿيندا وڃن پيا. ڪجھ وقت اڳ وي سي آر اسان جي لاءِ اهم اوزار هئي جنهن ذريعي فلمون ۽ ٻيون وڊيوز ڏسندا هئاسين پر هينئر وي سي آر جي ڪا اهميت نه رهي آهي. آڊيو ڪيسيٽ تمام گهڻي اهم هوندي هئي. هر ماڻهو پنهنجي پسند جي فنڪار جي ڪيسيٽ وٺي ايندو هو پر هينئر ڪو ماڻهو اها ڪيسيٽ وٺڻ لاءِ تيار نه آهي ڇاڪاڻ ته نئين ٽيڪنولوجي انهن اوزارن کي ختم ڪري ڇڏيو آهي. اهڙي طرح ٿوري ٿوري وقت ۾ ٺهيل اوزارن ۾ تبديلي ايندي وڃي پئي ۽ پراڻا اوزار ڪنهن ڪم جا نٿا رهن. ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري ٺهندڙ اوزارن جي قيمت به گهٽجي رهي آهي، جنهنڪري ڪو نئون اوزار وٺڻ ۾ ڪا گهڻي معاشي تڪليف نه پئي ٿئي.
انفرميشن ٽيڪنولوجي نه صرف رابطن جو ڄار وڇائي ڇڏيو آهي پر انهن ۾ جدت به پيدا ڪئي آهي، جنهن ذريعي ماڻهو ۽ مختلف قسم جون مشينون هڪ ٻئي سان پوري دنيا ۾ سيڪنڊس کان به گھٽ وقت ۾ رابطو قائم ڪري وٺن ٿا. ميڊيا جا مختلف قسم انفرميشن ٽيڪنولوجي ذريعي دنيا کي ڄاڻ، خبرون وغيره مهيا ڪري رهيا آهن. انفرميشن ٽيڪنولوجي انفراسٽرڪچر يا بناوٽ جي ذريعي دنيا ۾ وڏا وڏا نيٽورڪ ۽ ڪلائوڊ  قائم ٿي رهيا آهن.  ڪمپيوٽر سائنس مختلف قسم جا سوفٽويئر ٺاهي دنيا ۾ موجود مسئلن جو حل پيش ڪري رهي آهي. واپار کي هٿي ڏيارڻ ۾ به ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفرميشن ٽيڪنولوجي اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.  ڪمپيوٽر سائنس ايترو اڳتي نڪري وئي آهي جو ڪمپيوٽر يا ڪنهن به مشين کي ڪنهن مخصوص شعبي جي سکيا ڏئي ان کي ماهر بڻايو وڃي  ٿو. مثال طور ڪمپيوٽر کي بولي سکڻ، گرامر جو صحيح استعمال ڪرڻ، ماڻهن جي لکڻ يا ڳالهائڻ مان احساسن ۽ راين کي ڳولهڻ جي سکيا ڏيڻ کان پوءِ ان کي انهن شعبن ۾ هڪ ماهر طور استعمل ڪري سگهجي ٿو. ايتري تائين جو ڪنهن مشين کي سکيا ڏئي ان کان خودڪار طريقي سان ڊرائيونگ ڪرائي وڃي پئي، فيڪٽريز وغيره ۾ ڪم ورتو وڃي پيو، ڪمپيوٽر کي سکيا ڏئي شاعر، ۽ ڳائڻو بڻائي سگهجي ٿو.  اهائي مشين ترجمي لاءِ استعمال ٿئي ٿي. ماڻهن جي تڪليفن مطابق انهن جوعلاج ڪري ٿي، زمين کان ٻاهر چنڊ ۽ مريخ وغيره جون ڳالهيون ٻڌائي ٿي.  موسم، بارشن، ٻوڏن وغيره جي باري ۾  اڳواٽ خبرون ڏئي پئي.
موجوده دور انڊسٽريل انقلاب جو دور آهي جيڪو ٽيڪنولوجي جي ترقي جو چوٿون دور آهي. هن دور ۾ ٽيڪنولوجي مصنوعي ترقي يا آرٽيفيشل انٽيليجنس ذريعي تمام گهڻي ترقي ڪري رهي آهي. روبوٽڪس، نيچرل لينگوئجز پروسس، مشين لرننگ، ڊيپ لرننگ ۽ اليڪٽرانڪ جيوگرافي وغيره جي ترقي ۽ استعمال جي ڪري دنيا سسندي وڃي پئي ۽ تيزي سان عالمي ڳوٺ ۾ تبديل ٿي رهي آهي. قئانٽم ڪمپيوٽنگ  جو نظام موجوده ڪمپيوٽنگ کي تبديل ڪري رهيو آهي، هي ڪمپيوٽنگ جو نظام ٽيڪنولوجي کي وڌيڪ جدت ڏيندو ۽ دنيا کي حيران ڪن نتيجا مهيا ڪندو. جيڪا ڳالھ اسان جي تصور ۾ به ناهي سا ٽيڪنولوجي ذريعي ٿيندي. ان ٽيڪنولوجي جي ترقي ۾ سڀ کان اهم ڪردار ڪمپيوٽر سائنس، سسٽم انجنيئرنگ، آرٽيفيشل انٽيليجنس، انفرميشن ٽيڪنولوجي ، اليڪٽرانڪ انجينئرنگ، ميڪاٽرانڪس ۽ بايوميڊيڪل ٽيڪنولوجي وغيره جو هوندو.
ناسا ۽ ڪجھ ٻيون تنظيمون ٽيڪنولوجي جي ترقي لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن. هٿراڌو ڏاهپ جي ذريعي نوان نوان اوزار ٺاهيا وڃن پيا، مختلف قسم جي مرضن لاءِ نوان ۽ بهترين علاج جا طريقا استعمال ڪيا وڃن پيا. ڪمپيوٽرائزيد اوزاز گاڏي يا ٽيڪسي هلائيندڙ ڊرائيور جي حالت کي چڪاس ڪري رهيا آهن ته ڪٿي ڊرائيور نشي جي حالت ۾ ته نه آهي، خودڪار نظام جي ڪري پنهنجو پاڻ گاڏيون هلن پيون ۽ ماڻهن کي گهربل جڳهن تي پهچائن پيون، 5جي انٽرنيٽ جي بنياد تي نوان ڊرون ٺاهيا وڃن پيا ۽ انهن جو استعمال انٽرنيٽ جي ترقي لاءِ ڪيو وڃي پيو وڃي، ان لاءِ سولر پينل استعمال ڪيا وڃن پيا. 5جي بيسڊ انٽرنيٽ 4جي کان 40 دفعا وڌيڪ انٽرنيٽ جي اسپيڊ مهيا ڪندي. اهڙي طرح رابطن ، ڊيٽا ۽ انفرميشن جي وسيلن ۾ تيزي اچي ويندي. ڊيٽا ۽ ٻين اهم اوزارن کي اسٽور ڪرڻ لاءِ 3ڊي اسٽوريج مهيا ڪئي وڃي پئي جيڪا آن لائين اسٽوريج کي وڌائي پئي ۽ وڌائيندي رهندي تنهنڪري ماڻهن کي پاڻ سان گڏ فائيل وغيره کڻڻ جي ضرورت ئي نه آهي. بس آن لائين پنهنجو اڪائونٽ ٺاهين ۽ پنهنجي ڊيٽا ۽ ٻين سوفٽ شين کي آن لائين اسٽور ڪن ۽ جتي چاهين کولين ۽ پنهنجو ڪم ڪن. ان سان ڊيٽا وغيره محفوظ به رهندي.  بايو فريزر تي ڪم هلي رهيو جيڪي بغير دروازن ۽ خانن جي هونديون. انهن ۾ جيلي هوندي، جنهن ۾ ڪنهن به قسم جو سامان رکيو ويندو. اهي فريزير تمام گهٽ بجلي استعمال ڪنديون. ان کان سواءِ  ٽيڪنولوجي کي استعمال ڪندي، سائنسدانن آڪيسجن جو انجيڪشن ٺاهين پيا جيڪي بيمار ماڻهن يا ساھ جي مرض ۾ مبتلا مريضن کي لڳايون وينديون جيڪي انهن کي ساھ کڻڻ ۾ مدد ڪنديون. ايتري تائين اگر ماڻهو ڪن سببن جي ڪري ساھ نه پيا  کڻي سگهن ته به انهن کي آڪيسيجن ملندي. اها انجيڪشن يا سئي انهن ماڻهن کي به فائدو ڏيندي جيڪي اهڙي جڳھ تي وڃن ٿا جتي آڪسيجن موجود نه آهي يا گهٽ آهي. ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري دنيا جي ترقي يافته ملڪن ۾ پاڻي جي اندر رستا يا ٽنل ٺاهيا وڃن پيا جن ذريعي ڳاڏيون هڪ شهر کان يا هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ يا شهر تائين آساني سان پهچنديون. انهن گاڏين ۾ ايڪسيڊنٽ به ڪون ٿيندا.
سماجي رابطن جي اوزارن دنيا ۾ رهندڙ ماڻهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇڏيو آهي. ماڻهو پنهنجا، پنهنجي قوم ۽ ملڪ جا مسئلا انهن سماجي رابطن جي ويبسائيٽس تي هڪ ٻئي سان ونڊي رهيا آهن. هر خوشي ۽ ڏک جي خبر منٽن ۾ سمورن دوستن ۽ مائٽن سان ونڊيون وڃن ٿيون. اهڙي طرح انهن ويبسائيٽس ماڻهن جا پوري دنيا ۾ دوست پيدا ڪري ڇڏيا آهن. ان سلسلي ۾ فيس بڪ، ٽوئيٽر، ماءِ اسپيس، انسٽاگرام، واٽس اپ، گوگل پلس، لنڪڊ ان وغيره اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اهي اوزار واپار جي واڌاري لاءِ پڻ تمام گهڻيون سهولتون مهيا ڪري رهيا آهن. جيڪي ماڻهو ٿوري ناڻي سان ڪو به ڌنڌو شروع ڪرڻ چاهين ٿا ته اهي انهن اوزارن جي ذريعي بهتر واپار ڪري پئسا ڪمائي سگهن ٿا. سماجي ۽ سياسي تنظيمون يا فرد سماجي رابطن جي ويبسائيٽس ذريعي سماج کي سڌارڻ جا ڪم ۽ سياسي ڪم ڪن ٿا. ڪن ملڪن ۾ ته انهن ويبسائيٽس جي ڪري تبديليون به آيون آهن. ڪيترن ئي بي پهچ ماڻهن کي انهن ويبسائيٽس جي ڪري تمام گهڻي مدد ملي آهي ۽ انهن جا مسئلا حل ٿي چڪا آهن ۽ ڪيترن جا وري مسئلا حل ٿي رهيا آهن.  سرچ انجنس يا ڳولها جي ويبسائيٽس جي ذريعي مختلف قسم جي ڄاڻ ۽ ڊيٽا حاصل ٿي رهي آهي. گوگل سرچ انجن ويبسائيٽس جو بهترين مثال آهي. ڪنهن به موضوع تي تمام گهڻي ڊيٽا ملي وڃي ٿي. آن لائينز ڊڪشنريز ذريعي ڏکين لفظن جي معنا ڏسي سگهجي ٿي.  تحقيقي ڪم ۾ انٽرنيٽ ٽيڪنولوجي جي ذريعي پڻ اضافو ٿيو آهي. تحقيق لاءِ گهربل مواد ۽ اوزار آن لائين ملي وڃن ٿا. اهڙي طرح مختلف قسم جا جرنلس پڻ آن لائين آهن جيڪي تحقيق جي ڪم کي ٻين ماڻهن ۽ ادارن تائين پهچائڻ ۾ مدد ڪن ٿا.
مستقبل ۾ ڪمپيوٽر سائنس، انفرميشن ٽيڪنولوجي ، مصنوعي ڏاهپ ۽ رابطي جي نون طريقن ذريعي دنيا جي بناوٽ تبديل ٿي ويندي. اها تبديلي ايتري ته وڏي هوندي جو شايد موجوده دور جو انسان ان تبديلي کي تسليم ئي نه ڪري پر اها تبديلي هڪ حقيقت آهي جيڪا ضرور ايندي. تنهنڪري اسان پنهنجي نئين نسل کي سائنس ۽ ٽيڪنولوجي جي تعليم ڏيون ته جيئن هو هر دور سان گڏ هلي سگهن. ايندڙ وقت ۾ موبائيل فون هڪ ننڍڙي چپ ۾ تبديل ٿي ويندي جنهن ذريعي پوري دنيا سان آساني سان رابطو ڪري سگهبو. هولوگرام ٽيڪنولوجي ذريعي ماڻهو هڪ ٻئي جي سامهون هوندا. هٿراڌو چنڊ  ٺاهيو وڃي پيو جيڪو روشني فراهم ڪندو.  ٽرانسپورٽيشن جا ذريعا تبديل ٿي ويندا، اهڙي طرح ماڻهو پکين وانگر هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين اڏري پهچندا ڇاڪاڻ ته هر ماڻهو سان گڏ اليڪٽرانڪ پر هوندا جن ۾ بيٽري  لڳل هوندي جيڪا ماڻهن کي اڏاري هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين پهچائيندي. جڏهن ته دنيا ۾ ڳالهائيندڙ سموريون ٻوليون ڪائناتي گرامر يا عالمي گرامر تحت ڪم ڪنديون جنهنجو مطلب ٿيو ته هر ٻولي کي پنهنجو گرامر ته هوندو پر اها ٻولي عالمي گرامر تحت وري ٻين ٻولين سان ڳنڍيل هوندي. هر ٻولي عالمي لفظن جي ڄار، جنهن کي ورڊ نيٽ چئجي ٿو،  جي ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڊيل هوندي. جنهن ذريعي اهي لفظ جيڪي اسم، صفت، ظرف ۽ فعل هوندا پوري دنيا  جي ٻولين جي اسم، صفت، ظرف ۽ فعل وارن لفظن سان ڳنڊيل هوندا. ساڳي معنا وارن لفظن جا جوڙا ٺآهيا ويندا ته جيئن لفظن جي سڃاڻپ آساني سان ٿي سگهي.  دنيا، حقيقت ۾ عالمي ڳوٺ يا گلوبل وليج تڏهن ئي ٿيندي جڏهن سموريون ٻوليون هڪ ٻئي لاءِ سمجھ لائق هونديون ۽ سمورا وسيلا پوري انسانيت جي استعمال لاءِ هوندا.
ٽيڪنولوجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي رهي آهي، تنهنڪري هن وقت ضرورت ان ڳاله جي آهي ته اسان پنهنجي روين کي تبديل ڪريون ۽  پنهنجي ٻارن کي يا نوجوانن کي سائنس، انجينيئرنگ ۽ ٽيڪنولوجي جي تعليم مهيا ڪريون ته جيئن هي نون ايندڙ نظرين ۽ ٽيڪنولوجيز کي سمجهي سگهن ۽ اسان جو سماج ۽ ملڪ ترقي ڪري سگهن ٻي صورت ۾ اسان دنيا کان پٺتي رهجي وينداسين. جيتوڻيڪ اسان ان رستي تي هلون پيا پر آهسته ۽ گهٽ تعداد ۾. هن وقت به اسان جون سوچون ۽ رويا موجوده دور جي ضرورتن مطابق نه آهن. هي دور آرٽيفيشل انٽيليجنس جو دور آهي جنهن کي ڊجيٽل ايج يا ڊجيٽل دور چون ٿا. ان لاءِ اسان کي هٿراڌو ڏاهپ ۽ ان سان لاڳاپيل سمورين ٽيڪنولجيز کي سمجھڻو پوندو ۽ ان مطابق تعليم حاصل ڪرڻي پوندي ۽ پنهنجي ادارن کي نئين دور جي ضرورتن مطابق ٺاهڻو پوندو. حڪومت کي پنهنجي سمورن شعبن ۾ انفرميشن ٽيڪنولوجي، ڪمپيوٽرسائنس سان گڏ مختلف قسم جي ٽيڪنولوجيز کي استعمال ڪرڻو پوندو خاص ڪري تعليم، زراعت، صحت، نهري نظام، ٽرانسپورٽيشن، روينيو ۽ فائننس جي شعبن ۾ ته جلد کان جلد ٽيڪنولوجيز جو استعمال ڪيو وڃي ۽ هر عمل کي ڪمپيوٽرائزڊ ڪيو وڃي. صدر پاڪستان ته آرٽيفيشل انٽيليجنس کي وڌائڻ لاءِ هڪ اهم اسڪيم شروع ڪئي آهي جنهن ذريعي ملڪ جي نوجوانن کي آرٽيفيشل انٽيليجنس جي مختلف شعبن ۾ سکيا ڏني ويندي.  تنهنڪري اسان جي نوجوانن کي ان اسڪيم مان ڀرپور فائدو وٺڻ گهرجي. آرٽيفيشل انٽيليجنس سان گڏ مختلف ٽيڪنولوجيزجا ڪورس پڻ ڪرڻ گهرجن ته جيئن ترت نوڪري وٺڻ سان گڏ تيز رفتار دنيا سان گڏ هلي سگهجي. حڪومت پاڪستان هن وقت آرٽيفيشل انٽيليجنس ۾ ايم فل يا ايم ايس ڪرائڻ لاءِ سمورين يونيورسٽيز تي زور ڀري رهي آهي ته جيئن هي ڊگري ڪورس جلد شروع ڪري سگهجي. ان سلسلي ۾ اسان جي يونيورسٽيز کي فورن ايم ايس هٿراڌو ڏاهپ جهڙي اهم شعبي ۾ شروع ڪرائڻ گهرجي.  اسان جي حڪومت کي  انڊسٽريل دور جي ضرورتن کي سمجهڻو پوندو ۽ ان جي مطابق ترت قدم کڻڻا پوندا. صوبائي حڪومتن کي به اهڙا قدم کڻڻا پوندا خاص ڪري سنڌ حڪومت کي پنهنجي آئي ٽي جي شعبي ۾ جدت آڻڻي پوندي ۽ مختلف قسم جي وزراتن ۾ ٽيڪنولوجي جو ڀرپور استعمال ڪرڻو پوندو. هن وقت سڀ کان اهم سيڙپ ٽيڪنولوجي ئي آهي جنهن جا فائدا تمام گهڻا ۽ ڏوررس آهن.  هاڻي اهو دور ويو جڏهن صرف ڳالهين تي گذارو ڪبو هو. هي دور عمل جو دور آهي، تنهنڪري حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن کي نون ٽيڪنولوجيز مطابق ڊانچا يا اسٽرڪچرس ٺاهڻا پوندا. اهڙي طرح اسڪولس، ڪاليجز ۽ يونيورسٽيز کي به اپگريڊ ڪرڻو پوندو ۽ انهن کي وسيلا مهيا ڪرڻ سان گڏ پابند بڻايو وڃي ته هو ٽيڪنولوجي جو صحي استعمال ڪن. جيستيائين ٽيڪنولوجي جو صحي طريقي سان استعمال نه ٿيندو تيسيتائين اسان ترقي نه ڪري سگهنداسين.


Computational linguistics resources for Sindhi language


My article on Computational linguistics resources for Sindhi language is published in daily Times on 4 August 2019
Read this article to know the current status, capacity and significance of Sindhi language in this digital age


https://dailytimes.com.pk/442732/computational-linguistics-resources-for-sindhi-language/amp/?fbclid=IwAR27sOYyZ3ysM7-m3CtB-BfwCeFpMXvAfJ0wYtEdkF58mkTYRw5N71F2q6c

Significance of usage of AR and VR technologies for tourist places

Dr. Mazhar Ali Dootio  Let's think and work...!!! The technology combines virtual objects with physical objects to present original obje...