Sunday, 3 February 2019

Sindhi culture and its importance

Sindhi culture and its importance

Culture shows the outlook, attitudes, values, morals goals and customs shared by a society. Culture is involved in each and every activity of our society therefore, it is a strong part of people’s lives. It influences their views, their values, their humor, their hopes, their loyalties, and their worries and fears. According to Wikipedia: “Culture is the social behavior and norms found in human societies. It is considered a central concept in anthropology, encompassing the range of phenomena that are transmitted through social learning in human societies.
Cultural activities are found in all human societies; these include expressive forms like art, music, dance, ritual, religion, and technologies like tool usage, cooking, shelter, and clothing. The concept of material culture covers the physical expressions of culture, such as technology, architecture and art, whereas the immaterial aspects of culture such as principles of social organization including practices of political organization and social institutions, mythology, philosophy, literature, both written and oral, and science comprise the intangible cultural heritage of a society.” Culture may be based on shared ethnicity, gender, customs, values, or even objects.
Some cultures place significant value in things such as ceremonial artifacts, jewelry, or even clothing. For example, Sindhi ajrak, turban, cap, dress-up, marriage traditions can be considered ceremonial or cultural objects. Even the colour day more commonly called holi or deep waalee, commonly called Ddyaari in Sindhi are the ceremonials or objects of culture. The definition of culture means a particular set of customs, morals, codes and traditions from a specific time and place. However, society and culture are not the same, because, while cultures are complexes of learned behavior patterns and perceptions, societies are groups of interacting organisms. They may be connected because culture is created and transmitted to others in a society. Cultures are not the product of only individuals. They are the continuously evolving products of people interacting with each other.
Cultural patterns such as language, social habits and politics make no sense except in terms of the interaction of people. If there is only one single human on earth, there would be no need for language or government or any culture. Sindhi culture is one of the oldest cultures of the world starting from Moen-Jo-Daro or may be even before that. Moen-Jo-Daro is symbol of honesty, peace, love, care, business, development, humanity, human socialisation, music, social traditions, civilized living and etc. Therefore, the culture of Sindh has its roots in the Indus Valley Civilization. Sindh has been shaped by the largely desert region having lots of natural resources including agricultural land as well as the Indus River, which is called Sindhu Daryaa in Sindhi language, that passes through the land.
The local climate also reflects the social habits and lifestyle of Sindhi people and this is why their language, folklore, traditions, customs, secular minds and lifestyle are so different from the neighboring regions and from the cultures and traditions of the world. Sindhi people are secular, loving, caring, great hosts and sincere in their nature. Archaeological research during 19th and 20th centuries showed the roots of social life, religion and culture of the Sindhi people, their agricultural practices, traditional arts and crafts, customs, tradition and other parts of social life, going back to a mature Indus Valley Civilization of the third millennium BC. Recent researches have traced the Indus Valley Civilization to even earlier ancestry; therefore, it can be called the mother of world civilizations. The ancient Sindhi civilization was the place, where the aesthetic utilisation of leisure was freely indulged as evident by the excavations of sites dating back to 3000 BC. Attacks by foreign invaders due to the agricultural development and richness of Sindh caused some changes in the culture and attitude of Sindhi people but it could not alter their sincerity and peace loving nature. They are fond of the arts, music, mysticism and dancing and are completely dedicated towards their land, culture and country. They prefer to wear traditional dresses and meet with their close ones on events and special occasions.
To celebrate Sindh’s rich culture, Sindhi people have been observing Sindh Cultural Day since a couple of years now. At this occasion, Sindhi people wear traditional dresses, eat traditional foods, arrange family and friends’ gatherings and show solidarity.

Friday, 1 February 2019

ٽيڪنولوجي جي اهميت ۽ مستقبل

My article on ٽيڪنولوجي جي اهميت ۽ مستقبل is published in daily Jeejal newspaper today on February 1, 2019. Article presents the importance an future of technology. Please don't ignore this article 
اڄوڪي روزاني جيجل ۾ منهنجو آرٽيڪل ٽيڪنولوجي جي اهميت ۽ مستقبل تي ڇپيو آهي. منهنجي نظر ۾ هي اهم آرٽيڪل آهي ڇاڪاڻ ته جيسيتائين اسان سائنس ۽ ٽيڪنولوجي کي نه سمجهنداسين تيسيتائين ترقي نه ڪري سگهنداسين.
اوهان هي آرٽيڪل ضرور پڙهجو ۽ پنهنجي راءِ ڏيندا

مختلف دورن ۾ ترقي ۽ تبديلي جا مختلف سبب رهيا آهن. دنيا ۾ ترقي ۽ تبديلي جو هڪ اهم ڪارڻ  ٽيڪنولوجي به رهي آهي. اها ٽيڪنولوجي سنڌ ۾ ڦيٿي ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي يا درينيج جي نظام ٺاهڻ لاءِ ٿي هجي، ان ٽيڪنولوجي ڳڻپ کي آسان ڪرڻ لاءِ اباڪس کي ٺاهيو هجي يا وري رابطن لاءِ ٽيليفون، فيڪس يا ٻيا مختلف اوزار ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي، اها ٽيڪنولوجي موجوده دور جو ڪمپيوٽر ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي يا وري روبوٽ ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿي هجي پر دنيا ۾ اهم تبديلين جو سبب ضرور رهي آهي. ٽيڪنولوجي جو مطلب ئي آهي ته اهڙو علم يا اهڙي ڄاڻ جيڪا هنر، مهارت ، فن ۽ مخصوص طريقن ۽ عملن ذريعي حاصل ٿئي ۽ جنهن سان ڪا نئين شئي يا اوزار ٺاهجي. موجوده دور ۾ ٽيڪنولوجي جو اهم ڪردار رهيو آهي بلڪه دنيا ۾ هڪ انقلاب برپا ڪيو اٿس.  ٽيڪنولوجي دنيا ۾ موجود بنيادي اساسن جي فطرت يا نيچر کي تبديل ڪري ڇڏيو آهي. اڳ ۾ شيون يا ويسيلا هٿراڌو طريقن سان استتعمال ڪبا هئا پر هاڻي انهن جي اڪثريت خودڪار طريقن سان استعمال ٿئي پئي. جيتوڻيڪ اڃا تائين دنيا جو نقشو ته ساڳيو آهي پر ان ۾ موجود وسيلن ۽ ماڻهن جي فطرت ۽ سوچ کي ٽيڪنولوجي تبديل ڪري رهي آهي. اڳ ۾ ماڻهو پنڌ ۽ جانورن جي سواري وسيلي هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين پهچندا هئا پر هينئر تيز رفتار گاڏيون ۽ جهاز ماڻهو کي هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين تمام ٿوري وقت ۾ پهچائي ڇڏين ٿا. اڳ ۾ ٻولي سکڻ لاءِ تمام گهڻو وقت ڏيڻو پوندو هو پر هينئر ٽيڪنولوجي جي ڪري پنهنجي ٻولين کي دنيا جي مختلف ٻولين ۾ ترجمو ڪري سگهجي ٿو اهڙي طرح دنيا جي مختلف ٻولين کي پنهنجي ٻولي ۾ ترجمو ڪري سگهجي ٿو. اڳ ۾ نياپي، خط ، تار يا فون وغيره ذريعي مائٽن، دوستن وغيره سان رابطو ڪري سگهبو هو پر هينئر ٽيڪنولجي ان عمل کي ايميل، موبائيل فون، وڊيو فون وغيره جي ذريعي آسان ۽ وڌيڪ تيز ڪري ڇڏيو آهي. ماڻهو پنهنجا رابطن کي ٽيڪنولوجي جي مختلف اوزارن ذريعي تيز ۽ ڪارائتو ڪري ڇڏيي آهي. تنهنڪري هاڻي ٽيڪنولوجي تبديلي جو اهڃاڻ بڻبي وڃي پئي. ماڻهن لاءِ آساني ۽ سهولتون پيدا ڪري پئي. روزگار جا ويسيلا پيدا ڪري رهي آهي. ديس پرديس جو فرق ختم ڪري رهي آهي. دنيا کي هڪ ڳوٺ ۾ تبديل ڪري رهي آهي.
 ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري ٿورو وقت اڳ ٺهيل اوزار ختم ٿيندا وڃن پيا. ڪجھ وقت اڳ وي سي آر اسان جي لاءِ اهم اوزار هئي جنهن ذريعي فلم ۽ ٻيون وڊيوز ڏسندا هئاسين پر هينئر وي سي آر جي ڪا اهميت نه رهي آهي. آڊيو ڪيسيٽ تمام گهڻي اهم هوندي هئي. هر ماڻهو پنهنجي پسند جي فنڪار جي ڪيسيٽ وٺي ايندو هو پر هينئر ڪو ماڻهو اها ڪيسيٽ وٺڻ لاءِ تيار نه آهي ڇاڪاڻ ته نئين ٽيڪنولوجي انهن اوزارن کي ختم ڪري ڇڏيو آهي. اهڙي طرح ٿوري ٿوري وقت ۾ ٺهيل اوزارن ۾ تبديلي ايندي وڃي پئي ۽ پراڻا اوزار ڪنهن ڪم جا نٿا رهن. ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري ٺهندڙ اوزارن جي قيمت به گهٽجي رهي آهي، جنهنڪري ڪا نئون اوزار وٺڻ ۾ ڪا گهڻي معاشي تڪليف نه پئي ٿئي.
انفرميشن ٽيڪنولوجي نه صرف رابطن جو ڄار وڇائي ڇڏيو آهي پر انهن ۾ جدت به پيدا ڪئي آهي، جنهن ذريعي ماڻهو ۽ مختلف قسم جون مشينون هڪ ٻئي سان پوري دنيا ۾ سيڪنڊس کان به گھٽ وقت ۾ رابطو قائم ڪري وٺن ٿا. ميڊيا جا مختلف قسم انفرميشن ٽيڪنولوجي ذريعي دنيا کي ڄاڻ، خبرون، سماجي رابطن جا اوزار مهيا ڪري رهيا آهن. انفرميشن ٽيڪنولوجي انفراسٽرڪچر جي ذريعي دنيا ۾ وڏا وڏا نيٽورڪ ۽ ڪلائوڊ  قائم ٿي رهيا آهن.  ڪمپيوٽر سائنس مختلف قسم جا سوفٽويئر ٺاهي دنيا ۾ موجود مسئلن جو حل پيش ڪري رهي آهي. واپار کي هٿي ڏيارڻ ۾ به ڪمپيوٽر سائنس ۽ انفرميشن ٽيڪنولوجي اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.  ڪمپيوٽر سائنس ايترو اڳتي نڪري وئي آهن جو ڪمپيوٽر يا ڪنهن به مشين کي ڪنهن مخصوص شعبي جي سکيا ڏئي ان کي ماهر بڻايو وڃي  ٿو. مثال طور ڪمپيوٽر کي بولي سکڻ، گرامر جو صحيح استعمال ڪرڻ، ماڻهن جي لکڻ يا ڳالهائڻ مان احساسن ۽ راين کي ڳولهڻ جي سکيا ڏيڻ کان پوءِ ان کي انهن شعبن ۾ هڪ ماهر طور استعمل ڪري سگهجي ٿو. ايتري تائين جو ڪنهن مشين کي سکيا ڏئي ان کان خودڪار طريقي سان ڊرائيونگ ڪرائي وڃي پئي، فيڪٽريز وغيره ۾ ڪم ورتو وڃي پيو، ڪمپيوٽر کي سکيا ڏئي شاعر، ۽ ڳائڻو بڻائي سگهجي ٿو.  اهائي مشين ترجمي لاءِ استعمال ٿئي ٿي. ماڻهن جي تڪليفن مطابق انهن جوعلاج ڪري ٿي، زمين کان ٻاهر چنڊ ۽ مريخ وغيره جون ڳالهيون ٻڌائي ٿي.  موسم، بارشن، ٻوڏن وغيره جي باري ۾  اڳواٽ خبرون ڏئي پئي.
موجوده دور انڊسٽريل انقلاب جو دور آهي جيڪو ٽيڪنولوجي جي ترقي جو چوٿون دور آهي. هن دور ۾ ٽيڪنولوجي مصنوعي ترقي يا آرٽيفيشل انٽيليجنس ذريعي تمام گهڻي ترقي ڪري رهي آهي. روبوٽڪس، نيچرل لينگوئجز پروسس، مشين لرننگ، ڊيپ لرننگ ۽ اليڪٽرانڪ جيوگرافي وغيره جي ترقي ۽ استعمال جي ڪري دنيا سسندي وڃي پئي ۽ تيزي سان عالمي ڳوٺ ۾ تبديل ٿي رهي آهي. قئانٽم ڪمپيوٽنگ موجوده ڪمپيوٽنگ کي تبديل ڪري رهي آهي جيڪا ٽيڪنولوجي کي وڌيڪ جدت ڏيندي ۽ دنيا کي حيران ڪن نتيجا مهيا ڪندي. جيڪا ڳالھ اسان جي تصور ۾ به ناهي سا ٽيڪنولوجي ذريعي ٿيندي. ان ٽيڪنولوجي جي ترقي ۾ سڀ کان اهم ڪردار ڪمپيوٽر سائنس، سسٽم انجنيئرنگ، آرٽيفيشل انٽيليجنس، انفرميشن ٽيڪنولوجي ، اليڪٽرانڪ انجينئرنگ، ميڪاٽرانڪس ۽ بايوميڊيڪل ٽيڪنولوجي وغيره جو هوندو.
ناسا ۽ ڪجھ ٻيون تنظيمون ٽيڪنولوجي جي ترقي لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن. هٿراڌو ڏاهپ جي ذريعي نوان نوان اوزار ٺاهيا وڃن پيا، مختلف قسم جي مرضن لاءِ نوان ۽ بهترين علاج جا طريقا استعمال ڪيا وڃن پيا، ڳاڏي يا ٽيڪسي هلائيندڙ ڊرائيور جي حالت کي چڪاس ڪري رهيا آهن ته ڪٿي ڊرائيور نشي جي حالت ۾ ته نه آهي، خودڪار نظام جي ڪري پنهنجو پاڻ گاڏيون هلن پيون ۽ ماڻهن کي گهربل جڳهن تي پهچائن پيون، 5 جي انٽرنيٽ جي بنياد تي نوان ڊرون ٺاهيا وڃن پيا ۽ انهن جو استعمال انٽرنيٽ جي ترقي لاءِ ڪيو وڃي پيو وڃي، ان لاءِ سولر پينل استعمال ڪيا وڃن پيا. 5جي بيسڊ انٽرنيٽ 4جي کان 40 دفعا وڌيڪ انٽرنيٽ جي اسپيڊ مهيا ڪندي. اهڙي طرح رابطن ، ڊيٽا ۽ انفرميشن جي وسيلن ۾ تيزي اچي ويندي. ڊيٽا ۽ ٻين اهم اوزارن کي اسٽور ڪرڻ لاءِ 3ڊي اسٽوريج مهيا ڪئي وڃي پئي جيڪا آن لائين اسٽوريج کي وڌائيندي اهڙي طرح ماڻهن پنهنجا فائيل وغيره گڏ کڻڻ جي ضرورت ئي نه آهي. بس آن لائين پنهنجو اڪائونٽ ٺاهين ۽ پنهنجي ڊيٽا ۽ ٻين سوفٽ شين کي آن لائين اسٽور ڪن ۽ جتي چاهين کولين ۽ پنهنجو ڪم ڪن. ان سان ڊيٽا وغيره محفظ به رهندي.  بايو فريزر تي ڪم هلي رهيو جيڪي بغير دروازن ۽ خانن جي هونديون. انهن ۾ جيلي هوندي، جنهن ۾ ڪنهن به قسم جو سامان رکيو ويندو. اهي فريزير تمام گهٽ بجلي استعمال ڪنديون. ان کان سواءِ  ٽيڪنولوجي کي استعمال ڪندي، سائنسدانن آڪيسجن جو انجيڪشن ٺاهين پيا جيڪي بيمار ماڻهن يا ساھ جي مرض ۾ مبتلا مريضن کي لڳايون وينديون جيڪي انهن کي ساھ کڻڻ ۾ مدد ڪنديون ايتري تائين اگر هو ڪن سببن جي ڪري ساھ نه پيا  کڻي سگهن ته به انهن کي آڪيسيجن ملندي. اها انجيڪشن يا سئي انهن ماڻهن کي به فائدو ڏيندي جيڪي اهڙي جڳھ تي وڃن ٿا جتي آڪسيجن نه آهي يا گهٽ آهي. ٽيڪنولوجي جي ترقي جي ڪري دنيا جي ترقي يافته ملڪن ۾ پاڻي جي اندر رستا يا ٽنل ٺاهيا وڃن پيا جن ذريعي ڳاڏيون هڪ شهر کان يا هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ يا شهر تائين آساني سان پهچنديون.
سماجي رابطن جي اوزارن دنيا ۾ رهندڙ ماڻهن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ڇڏيو آهي. ماڻهو پنهنجا، پنهنجي قوم ۽ ملڪ جا مسئلا انهن سماجي رابطن جي ويبسائيٽس تي هڪ ٻئي سان ونڊي رهيا آهن. هر خوشي ۽ ڏک جي خبر منٽن ۾ سمورن دوستن ۽ مائٽن سان ونڊيون وڃن ٿيون. اهڙي طرح انهن ويبسائيٽس ماڻهن جا پوري دنيا ۾ دوست پيدا ڪري ڇڏيا آهن. ان سلسلي ۾ فيس بڪ، ٽوئيٽر، ماءِ اسپيس، انسٽاگرام، واٽس اپ، گوگل پلس، لنڪڊ ان وغيره اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اهي واپار جي واڌاري لاءِ پڻ تمام گهڻيون سهولتون مهيا ڪري رهيا آهن. جيڪي ماڻهو ٿوري ناڻي سان ڪو به ڌنڌو شروع ڪرڻ چاهين ٿا ته اهي انهن اوزارن جي ذريعي بهتر واپار ڪري پئسا ڪمائي سگهن ٿا. سماجي ۽ سياسي تنظيمون يا فرد سماجي رابطن جي ويبسائيٽس ذريعي سماج کي سڌارڻ جا ڪم ۽ سياسي ڪم ڪن ٿا. ڪن ملڪن ۾ ته انهن ويبسائيٽس جي ڪري تبديليون به آيون آهن. ڪيترن ئي بي پهچ ماڻهن کي انهن ويبسائيٽس جي ڪري تمام گهڻي مدد ملي آهي ۽ انهن جا مسئلا حل ٿي چڪا آهن ۽ ڪيترن جا وري مسئلا حل ٿي رهيا آهن.  سرچ انجنس يا ڳولها جي ويبسائيٽس جي ذريعي مختلف قسم جي ڄاڻ ۽ ڊيٽا حاصل ٿي رهي آهي. ڪنهن به موضوع تي تمام گهڻي ڊيٽا ملي وڃي ٿي. آن لائينز ڊڪشنريز ذريعي ڏکين لفظن جي معنا ڏسي سگهجي ٿي.  تحقيقي ڪم ۾ انٽرنيٽ ٽيڪنولوجي جي ذريعي پڻ اضافو ٿيو آهي. تحقيق لاءِ گهربل مواد ۽ اوزار آن لائين ملي وڃن ٿا. اهڙي طرح مختلف قسم جا جرنلس پڻ آن لائين آهن جيڪي تحقيق جي ڪم کي ٻين ماڻهن ۽ ادارن تائين پهچائڻ مدد ڪن ٿا.
مستقبل ۾ ڪمپيوٽر سائنس، انفرميشن ٽيڪنولوجي ، مصنوعي ڏاهپ ۽ رابطي جي نون طريقن ذريعي دنيا جي بناوٽ تبديل ٿي ويندي. اها تبديلي ايتري ته وڏي هوندي جو شايد موجوده دور جو انسان ان تبديلي کي تسليم ئي نه ڪري پر اها تبديلي هڪ حقيقت آهي جيڪا ضرور ايندي. تنهنڪري اسان پنهنجي نئين نسل کي سائنس ۽ ٽيڪنولوجي جي تعليم ڏيون ته جيئن هو هر دور سان گڏ هلي سگهن. ايندڙ وقت ۾ موبائيل فون هڪ ننڍڙي چپ ۾ تبديل ٿي ويندي جنهن ذريعي پوري دنيا سان آساني سان رابطو ڪري سگهبو. هولوگرام ٽيڪنولوجي ذريعي ماڻهو هڪ ٻئي جي سامهون هوندا. هٿراڌو چنڊ  ٺاهيو وڃي پيو جيڪو روشني فراهم ڪندو.  ٽرانسپورٽيشن جا ذريعا تبديل ٿي ويندا، اهڙي طرح ماڻهو پکين وانگر هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين اڏري پهچندا ڇاڪاڻ ته هر ماڻهو سان گڏ اليڪٽرانڪ پر هوندا جن ۾ بيٽري  لڳل هوندي جيڪا ماڻهن کي اڏاري هڪ جڳھ کان ٻي جڳھ تائين پهچائيندي. جڏهن ته دنيا ۾ ڳالهائيندڙ سموريون ٻوليون ڪائناتي گرامر يا عالمي گرامر تحت ڪم ڪنديون جنهنجو مطلب ٿيو ته هر ٻولي کي پنهنجو گرامر ته هوندو پر اها ٻولي عالمي گرامر تحت وري ٻين ٻولين سان ڳنڍيل هوندي. هر ٻولي عالمي لفظن جي ڄار، جنهن کي ورڊ نيٽ چئجي ٿو،  جي ذريعي هڪ ٻئي سان ڳنڊيل هوندي. جنهن ذريعي اهي لفظ جيڪي اسم، صفت، ظرف ۽ فعل هوندا پوري دنيا  جي ٻولين جي اسم، صفت، ظرف ۽ فعل وارن لفظن سان ڳنڊيل هوندا. ساڳين معنا وارن لفظن جا به جوڙا ٺآهيا ويندا ته جيئن لفظن جي سڃاڻپ آساني سان ٿي سگهي.  دنيا، حقيقت ۾ عالمي ڳوٺ يا گلوبل وليج تڏهن ئي ٿيندي جڏهن سموريون ٻوليون هڪ ٻئي لاءِ سمجھ لائق هونديون ۽ سمورا وسيلا پوري انسانيت جي استعمال لاءِ هوندا.
ٽيڪنولوجي ۾ تيزي سان ترقي ٿي رهي آهي، تنهنڪري هن وقت ضرورت ان ڳاله جي آهي ته اسان پنهنجي ٻارن کي يا نوجوانن کي سائنس، انجينيئرنگ ۽ ٽيڪنولوجي جي تعليم مهيا ڪريون ته جيئن هي نون ايندڙ نظرين ۽ ٽيڪنولوجيز کي سمجهي سگهن ۽ اسان جو سماج ۽ ملڪ ترقي ڪري سگهن ٻي صورت ۾ اسان دنيا کان پٺتي رهجي وينداسين. جيتوڻيڪ اسان ان رستي تي هلون پيا پر آهسته ۽ گهٽ تعداد ۾. هي دور آرٽيفيشل انٽيليجنس جو دور آهي جنهن کي ڊجيٽل ايج چون ٿا. ان لاءِ اسان کي هٿراڌو ڏاهپ ۽ ان سان لاڳاپيل سمورين ٽيڪنولجيز کي سمجھڻو پوندو ۽ ان مطابق تعليم حاصل ڪرڻي پوندي ۽ پنهنجي ادارن کي ٺاهڻو پوندو. حڪومت کي پنهنجي سمورن شعبن ۾ انفرميشن ٽيڪنولوجي، ڪمپيوٽرسائنس سان گڏ مختلف قسم جي ٽيڪنولوجيز کي استعمال ڪرڻو پوندو خاص ڪري تعليم جي شعبي، زراعت جي شعبي، صحت جي شعبي، نهري نظام جي شعبي، ٽرانسپورٽيشن جي شعبي، روينيو جي شعبي، فائننس جي شعبي ۾ ته جلد کان جلد ٽيڪنولوجيز جو استعمال ڪيو وڃي ۽ هر عمل کي ڪمپيوٽرائزڊ ڪيو وڃي. صدر پاڪستان ته آرٽيفيشل انٽيليجنس کي وڌائڻ لاءِ هڪ اهم اسڪيم شروع ڪئي آهي جنهن ذريعي ملڪ جي نوجوانن کي آرٽيفيشل انٽيليجنس جي مختلف شعبن ۾ سکيا ڏني ويندي.  تنهنڪري اسان جي نوجوانن کي ان اسڪيم مان ڀرپور فائدو وٺڻ گهرجي. آرٽيفيشل انٽيليجنس سان گڏ مختلف ٽيڪنولوجيزجا ڪورس پڻ ڪرڻ گهرجن ته جيئن ترت نوڪري وٺڻ سان گڏ تيز رفتار دنيا سان گڏ هلي سگهجي. حڪومت پاڪستان هن وقت آرٽيفيشل انٽيليجنس ۾ ايم فل ڪرائڻ لاءِ سمورين يونيورسٽيز تي زور ڀري رهي آهي ته جيئن هي ڊگري ڪورس جلد شروع ڪري سگهجي. اسان جي حڪومت کي  انڊسٽريل دور جي ضرورتن کي سمجهڻو پوندو ۽ ان جي مطابق ترت قدم کڻڻا پوندا. صوبائي حڪومتن کي به اهڙا قدم کڻڻا پوندا خاص ڪري سنڌ حڪومت کي پنهنجي آئي ٽي جي شعبي ۾ جدت آڻڻي پوندي ۽ مختلف قسم جي وزراتن ۾ ٽيڪنولوجي جو ڀرپور استعمال ڪرڻو پوندو. هن وقت سڀ کان اهم سيڙپ ٽيڪنولوجي ئي آهي جنهن جا فائدا تمام گهڻا ۽ ڏوررس آهن.  هاڻي اهو دور ويو جڏهن صرف ڳالهين تي گذارو ڪبو هو. هي دور عمل جو دور آهي، تنهنڪري حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل ادارن کي نون ٽيڪنولوجيز مطابق ڊانچا يا اسٽرڪچرس ٺاهڻا پوندا. اهڙي طرح اسڪولس، ڪاليجز ۽ يونيورسٽيز کي به اپگريڊ ڪرڻو پوندو ۽ انهن کي وسيلا مهيا ڪرڻ سان گڏ پابند بڻايو وڃي ته هو ٽيڪنولوجي جو صحي استعمال ڪن. جيستيائين ٽيڪنولوجي جو صحي طريقي سان استعمال نه ٿيندو تيسيتائين اسان ترقي نه ڪري سگهنداسين.

Thursday, 31 January 2019

Sindh TV News Program Sufi La Kufi on Narcisim with Shazia and prof Nagpal

Me, Prof. K.S Nagpal and Shazia are discussing Narcissism in Sindh TV News program Sufi La Kufi on Thursday January 31, 2019. Spare some portion of your precious time to watch this program

Wednesday, 23 January 2019

Language Digitization

Watch Sindhi TV news program Sufi La Kufi
Me and Professor K.S Nagpal ( Profksnagpal Nagpal ) are Discussing Language Digitization and its importance

بدعنواني ۽ تباھ ٿيندڙ سماج

] روزاني جيجل اخبار ۾ منهنجو آرٽيڪل " بدعنواني ۽ تباھ ٿيندڙ سماج " تي 21 جنوري 2019 تي ڇپيو آهي جنهن ۾ ڪرپشن ۽ ان جي قسمن تي بحث ڪيو ويو آهي. آرٽيڪل ۾ ڪرپشن جا سماج ۽ ملڪ تي ٿيندڙ اٿرن کي بيان ڪيو ويو آهي. ]

بدعنواني ۽ تباھ ٿيندڙ سماج
قومن جي ترقي جو سئون سڌو اثر انهن سان لاڳاپيل سماجن تي پوندو آهي تنهنڪري قومن يا سماجن جي ترقي لاءِ ڪي خاص قسم جا منصوبه ٺاهڻ ضروري هوندا آهن. انفرادي سطح تي منصوبا ٺاهي قوم يا سماج کي ترقي نٿي ڏياري سگهجي تنهنڪري سماج يا ملڪ جي ترقي لاءِ ڪا جماعت ئي ڪو موثر ڪردار ادار ڪري سگهي ٿي. ڪو به فرد ڪنهن به سماج ۾ مثبت تبديلي يا ترقي لاءِ ڪوشش ته ڪري سگهي ٿو پر هو مڪمل تبديلي آڻي نٿو سگهي نه ئي وري هو ڪنهن به سماج کي ترقي ڏياري سگهي ٿو. دنيا ۾ جنهن به سماج ترقي ڪئي آهي يا جنهن به سماج ۾ تبديلي آئي آهي ان جي پٺيان ڪنهن نه ڪنهن جماعت جو ڪردار ضرور هوندو. ملڪ کي هلائڻ لاءِ به جماعت جي ضرورت هوندي آهي ۽ جهموري ملڪن ۾ ڪا به جماعت چونڊن ذريعي ملڪ تي حڪومت ڪري سگهندي آهي. حڪومت ڪندڙ جماعت وٽ طاقت هوندي آهي تنهنڪري هو ملڪي قانون تحت ان ملڪ کي ترقي ڏياريندا آهن ۽ جيڪڏهن ڪٿي ڪو قانون جو آرٽيڪل ان ترقي جي راه ۾ رڪاوٽ بڻبو آهي ته هو ان قانون کي تبديل به ڪندا آهن جيڪو هڪ مثبت عمل هوندو آهي. هڪ جهموري ۽ ايماندار حڪومت جو مقصد ئي عوام کي خوشحال ڪرڻ ۽ ان کي مڪمل سهولتون مهيا ڪرڻ هوندو آهي تهنڪري اها حڪومت مختلف قسم جا قدم کڻندي آهي. اهڙي حڪومت پنهنجي ڪمن کي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مختلف قسم جا اشتهاري به ڏيندي آهي ته جيئن عوام کي تسلي ٿي سگهي ته حڪومت انهن جي ڀلي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي. هو پنهنجي ڪمن کي پورو ڪرڻ لاءِ لابنگ به ڪندي آهي ته جيئن حڪومتي مفاد پورا ٿي سگهن ۽ هو پنهنجو مقصد پوري ڪري سگهن جنهنجو هو عوام سان واعدو ڪري آيا هئا. حڪومت پنهنجي ڪمن کي تيز ڪرڻ لاءِ مختلف ادارن تي توجھ ڏيندي آهي اهڙي طرح جن ادارن ۾ ماڻهن جي کوٽ هوندي آهي اتي نوان ماڻهو اهليت جي بنياد تي ڀرتي ڪندي آهي. جنهن سان ادارن ۾ ڪم به تيز ٿي ويندو آهي ۽ معاشري مان بيروزگاري به گھٽ ٿيندي آهي. اهڙي طرح ترقياتي ڪم به اهليت جي بنياد تي ڪرايا ويندا آهن جنهن ۾ ايماندار ۽ ڄاڻو قسم جي ماڻهن کي ٺيڪا ڏنا ويندا آهن ته جيئن ترقياتي ڪم سٺي طريقي سان ٿي سگهن. چونڊن جي نظام کي به حڪومت کي بهتر بڻائيندي آهي ته جئين ايندڙ حڪومت ۾ ايماندار ۽ ڄاڻو قسم جا ماڻهوچونڊجي اچي سگهن.
ڪرپيشن هڪ اهڙو عمل آهي جنهن سان ادارن ۽ حڪومت جي ڪمن کي ڪرڻ يا ڀرتين لاءِ لاءِ مختلف ماڻهن يا ادارن کان رشوت ۽ ڪميشن ذريعي پئسا وغيره ورتا ويندا آهن جنهن سان اهي ڪم چڱي نموني سان نه ٿي سگهندا آهن نه ئي وري ماڻهن کي اهليت جي بنياد تي ڀرتي ڪيو ويندو آهي اهڙي طرح ادارا تباهي طرف ويندا آهن ۽ ملڪ ۾ ترقياتي ڪم به معياري نه ٿيندا آهن. تنهنڪري ائين چئي سگهجي ٿو ته ڪرپشن تڏهن ٿيندي آهي جڏهن حڪومت يا طاقتور ماڻهو پنهنجي اختيارن جو غلط استعمال ڪن. ڪنهن به شعبي ۾ پنهنجي اختيار جي غلط استعمال ئي حقيقت ۾ ڪرپشن آهي ڇاڪاڻ ته ان سان حقدار کي حق نٿو ملي، اهليت رکندڙ ماڻهو کي ان جي اهليت مطابق ڀرتي نٿو ڪيو وڃي، ترقياتي ڪمن لاءِ ٺيڪا غلط ، بي ايمان ۽ نااهل ماڻهن کي ڏنا وڃن ٿا، حڪومتي ڪمن جي پرچار لاءِ نامناسب ۽ گهڻي رقم خرچ ڪئي وڃي ٿي، لابنگ جي نالي تي ماڻهن يا ادارن کي خريد ڪيو وڃي ٿو، چونڊن جو نظام يا قانون ۾ پنهنجي فائدي لاءِ تبديليون آنديون وڃن ٿيون. پنهنجي فائدي لاءِ يا پنهنجي دشمنن کي حيسائڻ لاءِ مختلف قسم جا ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا. پنهنجي ماڻهن کي ناجائز طريقن سان نوازيو وڃي ٿو. اهڙي طرح ڪيترائي غلط ڪم ڪيا وڃن ٿا جن کي ڪرپشن چئجي ٿو.
ڪرپشن کي ٻن حصن يا قسمن ۾ ورهائي سگهجي ٿو هڪ هارڊ ڪرپشن ۽ ٻي سوفٽ ڪرپشن. جنهن به قسم جي ڪرپشن هجي پر آهي ته ڪرپشن ئي. هارڊ ڪرپشن اڪثر ڪري بااختيار ماڻهو ڪندا آهن جن وٽ اختيار هوندا آهي ڇاڪاڻ ته اختيار انهن کي طاقتور بڻائيندا آهن. هو جيڪو چاهين ڪري سگهندا آهن. حڪومت ۾ هوندي هو هر قسم جو جائز ۽ ناجائز ڪم ڪري سگهندا آهن. ڪنهن به چاهين ته گرفتار ڪرائين، نوڪري ڏين، ٺيڪا ڏين، ڪهڙي به پاليسي ٺاهين، ڪيئن به لابنگ ڪن ۽ ان لابنگ لاءِ ڪيترو به خرچ ڪن. اهڙي طرح ادارن جا سربراه به طاقتور هوندا آهن ڇاڪاڻ ته انهن وٽ به اختيار هوندا آهن. تنهنڪري اهو چئي سگهجي ٿو ته هارڊ ڪرپشن جو وڏو سبب اختيار آهن جيڪي ماڻهو کي طاقتور بڻائين ٿا جنهن سبب صحي ڪمن سان گڏ غلط ڪم به ڪن ٿا.
سوفٽ ڪرپشن جو واسطو اختيارن سان نه هوندو آهي بلڪه ڪنهن به فرد جي ذاتي عمل يا روين سان هوندو آهي. سوفٽ ڪرپشن هڪ اهڙي ڪرپشن آهي جنهنکي ماپي نٿو سگهجي البته محسوس ڪري سگهجي ٿو. سوفٽ ڪرپشن به ايتري ئي اهم ۽ نقصانڪار آهي جيتري هارڊ ڪرپشن. هارڊ ڪرپشن ملڪ کي معاشي طور گهڻو نقصان ڏئي ٿي جنهن ڪري ملڪ ترقي نٿو ڪري سگهي البته ڪجھ ماڻهو ضرور ترقي ڪن ٿا. ڇاڪاڻ ته سرمايو ڪن مخصوص ماڻهن وٽ جمع ٿي وڃي ٿو جنهن سبب غريب ماڻهو غريب ئي رهجي وڃن ٿا ۽ پئسي وارا ماڻهو ڏينهن و ڏينهن امير ٿيندا وڃن ٿا. اهڙي طرح سوفٽ ڪرپشن به ملڪ کي تمام گهڻو نقصان ڏئي رهي آهي. سوفٽ ڪرپشن سمورن ادارن کي تباھ ڪري ٿي، پوءِ ڀلي اهي ادارا سياسي هجن، يا سماجي يا انتظامي ادارا هجن. سوفٽ ڪرپشن جي ڪري ئي اسان جا ادارا ترقي نٿا ڪن جن جو سئون سڌو اثر ملڪ جي ترقي تي ٿئي ٿو. حقيقت ۾ ادارن جو صحي ڪم ڪرڻ ئي سماج يا ملڪ کي ترقي ڏياري ٿو. ادارا پنهنجو ڪم وقت تي ڪندا ته عوام جا مسئلا به حل ٿيندا ۽ ملڪ به ترقي ڪندو پر جيڪڏهن ادارا سست ٿي ويندا ۽ پنهنجو ڪم وقت تي نه ڪندا ته سماجي ۽ ملڪي مسئلا ڪڏهن به ختم نه ٿيندا.
هارڊ ڪرپشن ۾ پئسي يا رشوت جو استعمال ٿئي ٿو پر سوفٽ ڪرپشن ۾ پئسي يا رشوت جو استعمال نٿو ٿئي تنهنڪري هن ڪرپشن ۾ ڪو به ڪنهن کان رشوت يا ڪو تحفو وغيره نٿو وٺي. سوفٽ ڪرپشن اڻڄاڻائي، غيرذميواري، سستي، ساڙ، حسد وغيره جي ڪري ٿئي ٿي جيڪا هارڊ ڪرپشن کان وڌيڪ نقصانده ٿي سگهي ٿي. سوفٽ ڪرپشن اهڙن ماڻهن کان به ٿئي ٿي جيڪي پاڻ کي تمام گهڻو ايماندار، ديندار ۽ سماج سڌارڪ سمجهندا آهن. سوفٽ ڪرپشن جا هونءَ ته ڪيترا ئي قسم ٿي سگهن ٿا پر هت ڪجھ قسم بيان ڪجن ٿا.
مختلف ادارن ۾ نوڪري ڪندڙ اڪثر ماڻهو وقت تي آفيس ۾ نه ايندا آهن يا وقت کان اڳ ۾ آفيس مان نڪري ويندا آهن جنهنجو هو ڪو به سبب ٻڌائيندا آهن پر ان عمل کي غلط نه چوندا آهن. ان عمل سان آفيس ۾ ٿيندڙ ڪم کي گهڻو نقصان پهچي ٿو جيڪواداري جي ڪارڪردگي تي اثر ڪري ٿو اهڙي طرح اهي اثر ملڪ ۽ قوم جي ترقي تي ٿين ٿا. ڪيترائي ماڻهو آفيس ته وقت تي ايندا آهن ۽ واپس به مقرر وقت ته ويندا آهن پر هو آفيس ۾ ڪم نه ڪندا آهن. اڪثر وقت ڪچهرين، چانھ پيئڻ، ٻين جي غلا ڪرڻ، ڪنهن کي نقصان پهچائڻ وغيره ۾ گذاريندا آهن تنهنڪري هنن جي حصي جو ڪم رهجي ويندو آهي جيڪو پڻ اداري جي ترقي تي اثر ڪري ٿو.
ڪيترا ئي ماڻهو پنهنجو ڪم ته ڪندا آهن پر ان ڪم ۾ انهن جي دلچسپي نه هوندي آهي جنهن سبب اهو ڪم معياري ڪم نه هوندو اهڙي طرح وقت جي ذيان کان سواءِ ڪو فائدو ڪون ٿيندو آهي. هو پاڻ کي يا پنهنجي اداري جي سربراھ يا وري ڪجھ ماڻهو پنهنجي خدا کي راضي ڪرڻ لاءِ اهو ڪم ڪندا آهن پر ان ڪم ۾ هو پنهنجي مهارت کي استعمال نه ڪندا آهن پر جلدي ۾ ڪم ڪرڻ چاهيندا آهن ته جيئن هنن کي ڪجھ ڪچهري ڪرڻ يا اخبار پڙهڻ وغيره جو وقت ملي سگهي. اهو رويو ڪيترن ئي ڊاڪٽرس، انجنيئرس، استادن ۽ پروفيشنلس ۾ به ڏٺو ويو آهي جنهن جو سماج کي تمام گهڻو نقصان ٿي رهيو آهي. ڪجھ ماڻهو اهڙا به هوندا آهن جن ڪنهن سفارش وغيره سان نوڪري ورتي هوندي آهي ۽ اها نوڪري هنن جي پسند جي نه هوندي آهي تنهنڪري هو بيدلي سان ڪم ڪندا آهن جنهن سبب انهن جو اهو ڪم معياري نه آهي.
ڪيترائي ملازم پنهنجن ادارن ۾ يونين جي بهاني سياست ڪندا آهن پر هو ڪو آفيس جو ڪم نه ڪندا جنهن سبب انهن جي حصي جو ڪم اڪثر ڪري ڪنهن ٻئي ملازم کي ڪرڻو پوندو آهي يا اهو ڪم رهجي ويندو آهي. اهڙي قسم جا ملازم مطمئن هوندا آهن ته اسان ملازمن جي ڀلائي لاءِ ڪم ڪري رهيا آهيون پر ڏٺو وڃي ته انهن جي ان رويي جي ڪري اداري جي ترقي تي خراب اثر پوي ٿو. ڪيترائي ئي اهڙا ادارا آهن جت تعليم ڏني وڃي ٿي يا جن ادارن جو سئون سڌو واسطو عوام سان هوندو آهي اهڙن ادارن جي ڪارڪردگي تي اهڙن ماڻهن جي ڪري گهڻو خراب اثر پوي ٿو اهڙي طرح شاگرد يا عوام پڻ متاثر ٿئي ٿو.
ڪيترائي سياسي يا مذهبي ماڻهو يا سماج سڌارڪ آهن جيڪي پاڻ کي قوم ۽ ملڪ جي ترقي لاءِ ارپي ڇڏين ٿا، پر اهڙن ماڻهن کان به سوفٽ ڪرپشن ٿئي ٿي جنهن سبب اهي سماج ئي متاثر ٿين ٿا جن لاءِ هو ڪم ڪرڻ چاهين ٿا. اهي ماڻهو سماج کي ته سڌارڻ چاهين ٿا پر انهن سماج ۾ رهندڙ فردن سان ملڻ پسند نه ڪندا آهن، انهن جي مسئلن ٻڌڻ پسند نه ڪندا آهن. هو هنن جي ترقي لاءِ ڳالهيون ته ضرور ڪندا آهن پر جن ادارن ۾ هو ڪم ڪندا آهن اتان صرف فائدا ئي وٺندا آهن ماڻهن جو ڪم نه ڪندا آهن.
ڪيترائي چونڊيل نمائندا آهن جيڪي اسيمبلي يا سينيٽ ۾ خاموش ويٺا هوندا آهن يا ننڊ ڪندا آهن جنهن سبب هو مختلف قسم جي موضوئن تي نه ڳالهائي سگهندا آهن نه ئي ڪا اهم راءِ ڏيندا آهن جنهنڪري اسان جو ملڪي نظام بهتر نه سگهيو آهي جڏهن ته عوام انهن کي اسيمبلين ۾ ان لاءِ موڪليو آهي ته جيئن ملڪ ۽ قوم لاءِ ڪو بهتر ڪم ڪري سگهن. جيتوڻيڪ انهن نمائندن مان ڪيترائي نمائندا نهايت ئي شريف به هوندا پر هو اها سوفٽ ڪرپشن ڪندا آهن. ايتري تائين جو ڪجھ وزير به پنهنجو ڪم پنهنجي سيڪريٽريز کان ڪرائيندا آهن ۽ هو پنهنجو فلسفو ۽ مهارت استعمال نه ڪندا جنهنڪري هنن جي مهارت مان قوم ۽ ملڪ کي ڪو خاص فائدو نه رسندو آهي. اهڙي طرح اهي وزير به سوفٽ ڪرپشن ڪندا آهن.
ڪرپشن چاهي ڪنهن به قسم جي هجي پر ملڪ ۽ قوم لاءِ هاڃيڪار هوندي آهي. ملڪي ادارن کي تباھ ڪرپشن ئي ڪري ٿي. سماج ۾ رهندڙ فرد اڪثر ڪري هارڊ ڪرپشن کي ڏسندا آهيون جڏهن سوفٽ ڪرپشن ان کان وڌيڪ ٿئي پئي. جيسيتائين فرد پنهنجي ذميواري محسوس نه ڪندا ۽ پنهنجي روين کي تبديل نه ڪندا تيسيتائين ڪرپشن ختم نه ٿيندي اهڙي طرح هي ملڪ ائين ئي رهندو. هارڊ ڪرپشن کي ته قانون ذريعي ختم ڪري سگهجي ٿو پر سوفٽ ڪرپشن کي ڪو به قانون ختم نٿو ڪري سگهي البته فرد جا مثبت رويا ان ڪرپشن کي ختم ڪري سگهن ٿا، والدين ۽ استاد پنهنجي تربيت ذريعي فردن جي روين کي تبديل ڪري سگهن ٿا اهڙي طرح سماج مان سوفٽ ڪرپشن کي گهٽائي سگهجي ٿو.

Friday, 4 January 2019

نڪ ڪٽيل انسان

( زوزاني جيجل ۾ منهنجي هڪ لکڻي ڇپي آهي جيڪا سماج ۾ رهندڙ ڪردارن تي آهي، اهڙا ڪردار جن جا ظاهري طور ته نڪ نظر ايندا آهن پر بنيادي طور انهن جي نڪ ڪٽيل هوندا آهن. اوهان وقت ڪڍي هي لکڻي پڙهي وٺندا. شايد اوهان جي سامهون به اهڙو ڪو ڪردار اچي وڃي )
سماج ماڻهن سان ٺهندا آهن ۽ ماڻهو ئي سماج کي ترقي ڏياريندا آهن. هر سماج ۾ مختلف قسم جا ماڻهو رهن ٿا، ڪي سماج سڌارڪ ته ڪي وري سماج دشمن هوندا آهن. ڪي ماڻهو صرف پنهنجي لاءِ جيئن ٿا ته ڪي وري انسانن کي خوش ڪرڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪن ٿا. هتي ڪيترائي اهڙا ماڻهو آهن جيڪي ڏسڻ ۾ ماڻهن جهڙا هوندا آهن. ماڻهن جيئان ٻه اکيون اٿن، هڪ نڪ اٿن، ٻه ٻانهون، ٽنگون، هٿ ۽ پير اٿس. وڏو پيٽ ۽ ڪنڌ ننڍو اٿن پر هنن جا ڪم ۽ ڪردار عام ماڻهن جهڙا نه هوندا آهن. هو پوري سماج کي تباھ ڪري صرف پاڻ کي خوش رکڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. اڄ اهڙي ماڻهو سان ڳالھ ٻولھ ڪجي ٿي.
اوھان پنھنجو تعارف ڪرايو؟
بنيادي طور آءُ انسان نه پر انساني روپ ۾ هڪ وحشي جانور آهيان. اها اوهان سان راز جي ڳالھ پيو ڪريان. آءُ انساني معاشري ۾ انساني روپ اختيارڪري رهان پيو. معاشري ۾ رهندڙ تمام گھڻا ماڻهو مون کي تمام سٺو انسان سمجھندا آهن ۽ منهنجي تمام گھڻي عزت ڪندا آهن. پر مون ۾ ته انسانيت آهي ئي ڪون. عام انسانيت تي ظلم ڪندي مون کي ڏاڍو مزو ايندو آهي.
انسانن تي ظلم ڪندي توهان کي شرم ڪون ايندو آهي؟
نه بلڪل به نه! آءُ ته هڪ نڪ ڪٽيل انسان آهيان، تنهنڪري مون کي شرم محسوس ڪيئن ٿيندو؟
نه نه! توهان کي ته نڪ آهي.
نه! منهنجو نڪ ڪٽيل آهي. جيڪو توکي ڏسڻ ۾ نه پيو اچي. منهنجو نڪ ته تڏهن ئي ڪٽجي چڪو هيو جڏهن مون پهريون ڀيرو ظلم ڪيو هيو. نڪ ته انهن جا هوندا آهن جن کي انسانيت جو قدر هوندو آهي، جن کي ملڪ لاءِ غيرت ۽ قوم سان محبت هوندي آهي. جيڪي ظلم جي نظام کي ختم ڪرڻ جي جاکوڙ ڪندا آهن ۽ عدل واري نظام کي برپا ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪندا آهن. پر آءُ ته ملڪ ۾ نفرت پکيڙي ملڪ جون پاڙون پيو پٽيان. پنهنجي مفاد خاطر ڌارين سان ملي ڪري ملڪ ۽ قوم کي تباھ پيو ڪريان. آءُ ته انسان کان وڌيڪ پنهنجي پاليل ڪتي جو قدر ڪندو آهيان. منهنجا ڪتا به ايئرڪنڊيشنڊ ڪمرن ۾ رهندا آهن، گوشت انهن جي خوراڪ آهي. مون کي پنهنجي قوم سان بلڪل به محبت نه آهي ڇاڪاڻ ته منهنجي ڪابه قوم نه آهي. منهنجو ڪوبه ملڪ نه آهي. آءُ پئسا ته هن ملڪ مان ڪمائيندو آهيان پر منهنجا بينڪ اڪائونٽ ۽ اثاثا ٻاهرين ملڪن ۾ آهن. آءُ ته هر وقت نفرت کي ڦهلائيندو آهيان. مون ۾ ته ڏاڍ ۽ ظلم کي وڌائڻ جو جذبو آهي. آءُ ته هر وقت انسانيت کي عذاب ۾ رکڻ چاهيان ٿو. مون آڏو هي سڀ انسان گندگي جو ڍير آهن تنهنڪري آءُ انهن کان پري رهندو آهيان. هن ڌرتيءَ تي مون جھڙا تمام گھڻا نڪ ڪٽيل ماڻهو موجود آهن. گھڻي ڀاڱي پنهنجي روپ ۾ نڪ ڪٽائي ويٺا آهن ۽ ها! اسان جھڙا ماڻهو دولت سان محبت ڪندا آهن، انسانن سان نه.
نه! نه! توهان کي پنهنجي اها سوچ تبديل ڪرڻي پوندي.
منهنجي سوچ ڪڏهن به بدلجي نٿي سگھي، ڇاڪاڻ ته آءُ هڪ نڪ ڪٽيل انسان آهيان ۽ هڪ نڪ ڪٽيل انسان جي اهائي سوچ هوندي آهي.
توهان سمجهو ڇو نٿا؟ توهان جو نڪ ڪٽيل نه آهي هينئر ئي تون آرسيءَ ۾ پنهنجو چهرو ڏس. تنهنجو نڪ ڪٽيل نه آهي. توهان جو نڪ ته بلڪل ظاهر آهي، ان تي ڪنهن به قسم جي ڪٽ جو نشان به نه آهي تون نڪ ڪٽيل انسان ڪيئين ٿي سگهين ٿو؟
چريا! توکي ڪهڙي خبر. هي جو توکي ظاهري طور منهنجو نڪ نظر اچي پيو، اهو نڪ نه آهي بلڪه اهو نڪ جهڙو هڪ نشان آهي. توکي خبر نه آهي ته منهنجو نڪ ته ننڍپڻ ۾ ئي ڪٽجي ويو هيو. آءُ ته هڪ خانداني نڪ ڪٽيل انسان آهيان. منهنجي خاندان ۾ تقريبن سڀني جو نڪ ڪٽيل آهي. ڪنهن به قوم تي نڪ ڪٽائڻ کان سواءِ ڏاڍ ۽ ظلم نٿو ڪري سگھجي. اي بيوقوف ٻڌ! انهيءَ ڏاڍ ۽ ظلم جي ڪري ته آءُ دولتمند بڻيو آهيان ۽ شهرت پڻ حاصل ڪئي آهي. هڪ ٻي به ڳالھ سمجهي ڇڏ ته منهنجي ظلم جو نشان رڳو غريب طبقو ئي رهيو آهي. آءُ هر روپ ۾ هيٺين طبقي کي پوئتي ڌڪيندو آهيان.
جيڪڏهن تنهنجو هي ڪريل عمل جاري رهيو ته پوءِ هي هيٺيون طبقو ڪيئن ترقي ڪندو؟
هاهاها!!!!!!!! جڏهن هي طبقو به پنهنجو نڪ ڪٽائيندو. ڇاڪاڻ ته نڪ ڪٽائڻ کانسواءِ ڪڏهن به ترقي نٿي ڪري سگھجي ۽ هي هيٺيون طبقو ڪڏهن به پنهنجو نڪ نه ڪٽائيندو. اهڙي طرح هي هميشه اسان جي پيرن هيٺيان چيڀاٽبو رهندو. هميشه اسان جي ظلم جو شڪار رهندو.
توکي خبر آهي ته نڪ نه ڪٽائڻ هنن جي غيرت آهي؟
چريا! انهن جي غيرت ته منهنجي هٿ ۾ آهي، آءُ جڏهن چاهيان ته ڪنهن جي ڌيءَ، ڪنهن جي ڀيڻ، ڪنهن جي زال ۽ ڪنهن جي ماءُ کي گھلي کڻائي پاڻ وٽ رکي سگھان ٿو. آءُ جڏهن چاهيان ته ڪنهن جي پيءُ ، ڪنهنجي پٽ، ڀاءُ ۽ مڙس کي بغير ڪنهن سبب جي مارائي سگھان ٿو، يا پوليس جي حوالي ڪري پوليس مقابلي ۾ مارائي يا مختلف ڪيسن ۾ سزائون ڏياري ڇڏيان! آءُ جڏهن چاهيان ته ڪنهن کي به پنهنجي ڳوٺ يا شهر مان ڪڍي سگھان ٿو. ڇاڪاڻ ته هي ملڪ اسان جو آ ۽ اسان ئي هن ملڪ کي هلايون پيا. توکي خبر آ ته منهنجو هڪ ٻيو به روپ آهي. ان روپ ۾ به آءُ ظالم آهيان. آءُ هڪ راشي آفيسر پڻ آهيان. جڏهن چاهيان ڪنهن جي به نوڪري ختم ڪري سگھان ٿو يا ڪنهن کي نوڪري ڏئي سگھان ٿو ۽ ڪنهن کي به ترقي ڏياري مٿي آڻي سگھان ٿو. هي ادارا اسان جا ئي آهن ۽ اسان ئي انهن اداران کي هلايون پيا. اسان هيٺين طبقي کي صرف ڪم ڪرڻ لاءِ ئي نوڪري ڏيندا آهيون. آءُ پنهنجي اسٽاف وارن کي جانورن کان به گھٽ حيثيت ڏيندو آهيان، منهنجا پاليل جانور انهن کان سٺي ماحول ۾ رهندا آهن ۽ هي انهن جي خدمت ڪندا آهن. تون ڏسندو آن نه، ته اسان سڀ آفيسر انهن اسٽاف وارن کان هميشه جدا رهندا آهيون. اسان جا پروگرام، پروٽوڪول انهن کان مختلف هوندا آهن ڇاڪاڻ ته اهي اسان جا نوڪر هوندا آهن ۽ اسان انهن جا آقا آهيون.
توکي خبر آهي ته هن ملڪ جا تمام گھڻا راز مون ۾ سمايل آهن. مونکي سڀني جي خبر آهي. آءُ جيڪي چاهيان ڪري سگھان ٿو. مونکان پڇڻ وارو ڪوبه ڪونهي ۽ ٻڌي ڇڏ! منهنجو اڃان ٽيون به روپ آهي آءُ ان روپ ۾ به غريبن جي غيرت کي پائمال ڪندو آهيان. آءُ انهن جي ووٽ تي ئي اسيمبلي ۾ ايندو آهيان ۽ اتي به آءُ پاڻ ۽ پنهنجي طبقي کي ترقي ڏياريندو آهيان. پنهنجي مفادن خاطر ملڪي سطح تي معاهدا ڪندو آهيان. آءُ ملڪ کان وڌيڪ پاڻ ۽ پنهنجي طبقي کي اهميت ڏيندو آهيان. آءُ اسيمبلي ۾ ته انهن غريبن جي ووٽ سان ئي ايندو آهيان پر انهن غريبن جي لاءِ اسيمبلي ۾ ڪڏهن به نه سوچيندو آهيان. جيڪڏهن آءُ انهيءَ غريب طبقي جا مسئلا حل ڪيا ته پوءِ اهي اسان جي عزت نه ڪندا ۽ اسان سان گڏجي هلڻ جي ڪوشش ڪندا. تنهنڪري اسان نڪ ڪٽيل انسان هميشه گندگي مان نڪتل ڪيڙن کي انهيءَ گند ۾ ئي رکندا آهيون، ته جيئن اهي ڪڏهن به صاف سٿڙو ماحول نه ڏسي سگھن.
پر اها تنهنجي غيرت ته نه آهي؟
اها ئي منهنجي غيرت آهي ۽ ان لاءِ ته پنهنجو نڪ ڪٽائي ڇڏيو آهي پر تون اهي سوال مونکان ڇو ٿو پڇين؟ اڄ ايتري عرصي کان پوءِ تون ڪيئن جاڳي پيو آهين؟
جڏهن ڪو انسان پنهنجون حدون اورانگھي ويندو آهي تڏهن ڪجھ لمحن لاءِ آءُ جاڳي پوندو آهيان.
هاڻي تنهنجي سڄاڳي مونکي پنهنجي رستي تان نٿي هٽائي سگھي. آءُ هڪ نڪ ڪٽيل انسان بڻجي چڪو آهيان. ان لاءِ بهتر آ ته تون هتان هليو وڃ. تون ۽ مان گڏ گڏ نٿا هلي سگھون. هي ڪڏهن به نٿو ٿي سگھي ته آءُ تنهنجي ڪري پنهنجي شخصيت کي ختم ڪري ڇڏيان. هي جيڪي عياشيون ڪريان ٿو، هيٺين طبقي تي ڏاڍ ڪريان ٿو، آرام سان زندگي گذاريان ٿو صرف تولاءِ ڇڏي ڏيان؟ نه هر گز نه! بلڪه آءُ توکي ئي ختم ڪري ڇڏيندس.
ڇا تنهنجي نظر ۾ زندگيءَ جو مقصد صرف عياشي ڪرڻ آهي ۽ بس؟
ها، هڪ نڪ ڪٽيل انسان جي نظر ۾ زندگيءَ جو مقصد صرف ۽ صرف عياشيءَ ڪرڻ ئي آهي، نه وري ڪو انسانن جي خدمت ڪرڻ. مون انسانيت جي ترقيءَ لاءِ ڪڏهن سوچيو ئي نه آهي. ڇاڪاڻ ته آءُ عام انسانن جي ترقي نٿو چاهيان. ها! البته ڪڏهن ڪڏهن ڪو ڌاريو نڪ چنبڙائي انساني ڀلائي جي پروگرامن ۾ شريڪ ٿيندو آهيان، پر ان ۾ به منهنجو پنهنجو مفاد هوندو آهي. آءُ بغير مفاد جي ڪوبه ڪم نه ڪندو آهيان. اهي پروگرام رڳو ڏيکاءُ خاطر هوندا آهن. انهن تي عمل ڪڏهن به نه ڪندا آهيون. منهنجي حيثيت وارا تمام گھٽ ماڻهو آهن، جن کي پنهنجو اصلي نڪ هوندو آهي. انهن کي ئي ملڪ لاءِ غيرت، قوم سان محبت ۽ انسانيت جو قدر هوندوآهي. اهي انسانيت جي ترقي لاءِ جدوجھد ڪندا آهن. اهي آڱرين تي ڳڻڻ جيترا ماڻهو ئي هيٺين طبقي کي گند کان ٻاهر ڪڍي صاف سٿري ماحول مهيا ڪرڻ لاءِ جدوجھد ڪن پيا. اهڙن ئي ماڻهن تي تنهنجو اثر ٿي سگھي ٿو. تون مون کي ڪڏهن به متاثر يا قابو نٿو ڪري سگھين. مون ننڊپڻ ۾ ئي پنهنجو نڪ ڪٽائي ڇڏيو هيو، تنهنڪري تون مونکي ڇڏي ڏي ۽ هتان هليو وڃ. آءُ ايترو ته مٿي اچي چڪو آهيان جو هاڻي هيٺ لهڻ لاءِ سوچي به نٿو سگھان. مونکي منهنجي حال تي ڇڏي ڏي ۽ تمام ڏور هليو وڃ ته جيئن وري ڪڏهن واپس نه اچين. آخر مان تو ضمير نالي چچڙ مان ڇو ڦاٿو آهيان. منهنجي زندگيءَ مان نڪري وڃ هاڻي تون منهنجو نڪ واپس نٿو آڻي سگھين.

Monday, 24 December 2018

تعليمي ادارن جي ترقي ۽ اسان جا رويا

روزاني جيجل حيدرآباد ۾ 24 ڊسمبر 2018ع تي منهنجو آرٽيڪل تعليمي ادارن جي ترقي ۽ اسان جا رويا!ٰ تي ڇپيو جيڪو اوهان منهنجي بلاغ تي پڙهي سگهو ٿا. هن آرتيڪل پڙهڻ سان اوهان کي موجوده دور ۾ تعليمي اداران جا مسئلا ڪهڙا آهن، انهن ادارن ۾ تعليم جو معيار ڇا آهي؟ اسان جا رويا ڪهڙا آهن ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جور ڪردار ڪهڙو آهي؟

دنيا ۾ ترقي جا معيار مقرر ٿيل آهن، جنهن تحت قومون، ملڪ ۽ ادار ڪم ڪن ٿا. ترقي يافته ملڪن جا ماڻهو ملڪي ادارن کي پنهنجو سمجهندا آهن جنهنڪري انهن ملڪن جا سمورا ادارا بهترين نتيجا ڏئي رهيا آهن ۽ دنيا ۾ پنهنجو نالو ڪري رهيا آهن. ماڻهو انهن ادارن ۾ ڪنهن به قسم جي ناجائز ۽ غير ضروري مداخلت نٿا ڪن، نه ئي وري ڪا بي تڪي تنقيد ڪن ٿا بلڪه انهن ادارن کي بهتر بڻائڻ لاءِ انهن جي جائز مدد ڪن ٿا. انهن ملڪن جا ڏاها، تجربيڪار ۽ ماهر ماڻهو انهن ادارن کي بهتر هلائڻ لاءِ هر وقت ڪارائتا مشورا ڏيندا رهن ٿا. اسان وٽ ماڻهن جا رويا انهن ترقي ڪندڙ ملڪن جي ماڻهن کان مختلف آهن. اهو ئي سبب آهي جو اسان جا ادارا ڪي خاص نتيجا نه ڏئي سگهيا آهن.
پاڪستان ٺهڻ کان وٺي هن وقت تائين اسان وٽ ڪا به عالمي سطح جي يونيورسٽي ڪون ٺهي سگهي آهي جنهن جي ڊگريز کي پوري دنيا ۾ مڃيو وڃي. اسان وٽ اهڙيون گهٽ اسپتالون آهن جت ڪو بهتر ۽ عالمي معيار جو علاج ٿيندو هجي. جنهن به اداري کي ڏسبو ته هو خراب حالت ۾ ئي نظر ايندو. آخر ڪهڙا سبب آهن جو اسان وٽ ادارا گهربل نتيجا نٿا ڏين ۽ نه ئي وري ڪا ترقي ڪندي نظر اچن ٿا، ڪهڙا عنصر آهن جيڪي انهن ادارن کي ترقي ڪرڻ نٿا ڏين؟ اها ڪهڙي قسم جي مداخلت آهي جيڪا ادارن ۾ ڪم ڪندڙن کي آزاد ٿي ڪم ڪرڻ نٿي ڏئي ۽ ترقي واري عمل کي روڪي ٿي؟ ڇا اسان جا ادارا عالمي معياري طريقي کي سمجهندي ان تي هلن ٿا،  جنهن سان صحي ۽ ميرٽ تي ڪم ڪري سگهجي؟  ڇا اسان جا ادارا آئي ايس او سرٽيفيڪيشن جو سوچين ٿا، جنهن سان ادارا عالمي معيار جا نتيجا ڏيندا آهن؟ ڇا اسان جي ادارن جي سربراهن کي هڪ آزاد ۽ خاص عمل ذريعي ميرٽ تي ڀرتي ڪيو وڃي ٿو؟ اهي ڪهڙا عمل آهن جيڪي ادارن جي سربراهن ۽ انهن جي ماتحت ماڻهن کي ڪرپشن ڪرڻ تي مجبور ڪن ٿا؟ ان کانسواءِ کوڙ سارا ٻيا سوال آهن جيڪي اسان جي ادارن جي ترقي ۾ رڪاوٽ کي ظاهر ڪري سگهن ٿا.

ڪنهن به ملڪ ۽ قوم جي ترقي لاءِ ضروري هوندو آهي ته اتان جو عوام سڄاڳ هجي. اتان جو عوام تعليم يافته هجي. اتان جا تعليمي ادارا نج تعليم ڏيڻ واري  عمل ۾ مشغول هجن. انهن جو مقصد پنهنجي قوم کي تعليم يافته ڪرڻ هجي. اهي ادارا بهترين قسم جا تحقيقي مرڪز قائم ڪن. انهن وٽ انڪيوبيشن سينٽر هجن جتي تحقيق ۽ نوڪرين جي سکيا ڏني وڃي. پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان وٽ ان سطح جا تعليمي ادارا نه ٺهي سگهيا آهن. ڪرپشن، اها ڪرپشن سوفٽ ڪرپشن هجي يا هارڊ ڪرپشن هجي ، جلدي ۾ امير ٿيڻ واري سوچ، اقرباپروري، سفارش،  پنهنجي عهدي جو ناجائز ۽ غلط فائدو وٺڻ ، پنهنجي ماڻهن کي ناجائز فائدو ڏيڻ ، انهن کي غير ضروري ۽ غير قانوني ترقي ڏيڻ ۽ ڀرتي ڪرڻ ، غير جهموري روين ۽ حڪومت، سماجي ادارن ۽ ميڊيا جي ناجائز مداخلت اسان جي ٻين ادارن سان گڏ تعليم جهڙي مقدس ادارن کي به تباھ ڪري ڇڏيو آهي.

هڪ جهڙو تعليمي نظام يا نصاب ۽ تعليمي ادارن ۾ بهترين ماحول قومن ۽ ملڪن کي ترقي ڏياريندا آهن ۽ سماج ۾ برابري واري سوچ پيدا ڪندا آهن. پر اسان وٽ ائين نه آهي.  اسان جا اسڪول ۽ ڪاليج جنهن نصاب تحت تعليم ڏين ٿا اهو نصاب موجوده دور جي ضرورتن مطابق نه آهي. تنهنڪري اسان جا ٻار اسڪول ۽ ڪاليج ۾ پراڻن نظرين ۽ طريقن سان تعليم حاصل ڪن ٿا. اسان وٽ پرائمري سطح کان وٺي يونيورسٽي تائين تعليم جا معيار مختلف آهن. اسڪولس، ڪاليجز ۽ يونيورسٽيز جو الڳ الڳ تعليم جو نظام آهي. اهڙي طرح حڪومتي ۽ خانگي اداران جا جدا جدا تعليمي نظام آهن. خانگي اسڪولس ۾ به مختلف قسم جا تعليمي معيار ۽ طريقا آهن. هر خانگي اسڪول پنهنجو الڳ نطاب ۽ ڊريس ڪوڊ ٺاهي ويٺو آهي.  پاڪستان ۾  مدرسن جو پنهنجو تعليمي نظام آهي. هتي مدرسن جا به ڪي پنج ڇھ تعليمي نظام آهن. اهڙن تعليمي نصابن ۽ نظامن جي ڪري اسان جو نوجوان طبقو مختلف سوچن ۾ ورهايل رهيو آهي جنهنڪري هن ملڪ ۾ اڄ تائين ڪو بهتر سياسي، معاشي ۽ سماجي ترقي جو نظام نه ٺهي سگهيو آهي. حڪومتون اهڙن نظرين تي قائم ڪيون وڃن ٿيون جن سان ملڪ ۽ قوم کي ڪو خاص فائدو نه پهچي سگهيو آهي.  

پاڪستان ۾ تعليم جا معيار پرائمري کان وٺي پي ايچ ڊي تائين مختلف رهيا آهن. جڏهن ته معاشي طبقاتي نظام جو به اسان جي تعليم ادارن تي اثر رهندو اچي پيو.  طبقاتي نظام جي ڪري هر طبقو پنهنجي حيثيت مطابق پنهنجي ٻارن کي تعليم ڏياري رهيو آهي. اسان وٽ ڪو به اهڙو ادارو نه ٺهيو آهي جيڪو انهن معيارن کي ماپي ڪو هڪ نصاب ۽ نظام ٺاهي ته جيئن ملڪ ۾ سڀ جا سڀ ماڻهو هڪجھڙي تعليم حاصل ڪري سگهن. اهڙي طرح ادارن جي بناوٽ جا به ڪي خاص اصول نه ٺاهيا ويا آهن تنهنڪري مختلف طبقن لاءِ مختلف قسم جا ادارا ٺاهيا وڃن ٿا جنهنڪري سماج ۾ اڻ برابري واري سوچ پيدا ٿئي ٿي جيڪا ملڪ جي ترقي تي سئون سڌو اثر ڪري ٿي.
جيئن پرائمري، مڊل ۽ ڪاليج تائين تعليم جا معيار مختلف رهيا آهن ائين ئي وري پي ايچ ڊي جي ڊگري به پاڪستان ۾ مختلف معيارن تحت ڏني وڃي ٿي. يونيورسٽيز پنهنجي سهولتن ۽ ماحول مطابق پي ايچ ڊي ڪرائڻ جا طريقا ٺاهن ٿيون جنهنڪري ان ڊگري جا معيار به مخلتف رهيا آهن. ايتري تائين جو تحقيقي مقالن جي چڪاس لاءِ به مختلف معيار مقرر ٿيل آهن جنهن سان پي ايچ ڊي جهڙي اهم ڊگري جي اهميت تي اثر پوي ٿو.  پاڪستان ۾ ماڻهو پنهنجي محنت، سهولت، وسيلن جي بنياد تي هيٺين ادارن مان پي ايچ ڊي جون ڊگريون وٺن ٿا.
پبلڪ سيڪٽر يونيورسٽيز ذريعي پي ايچ ڊي جي ڊگري
پرائيويٽ سيڪٽر ذريعي پي ايچ ڊي جي ڊگري
يوروپين ۽ امريڪن ملڪن جي يونيورسٽيز مان پي ايچ ڊي جي ڊگري
ايشين ملڪن جي يونيورسٽيز مان پي ايچ ڊي جي ڊگري

پاڪستان ۾ پي ايچ ڊي جي ڊگري کي حيثيت ملڪن جي حيٽيت مطابق ڏني ويندي آهي. ٻاهرين ملڪن مان ڊگري وٺندڙن جي اهميت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. اهڙي طرح ٻاهرين ملڪن مان به يوروپين ۽ امريڪن ملڪن جي پي ايچ ڊي کي سڀ کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي. ان کان پوِءِ ايشين ملڪن جي پي ايچ ڊي جي ڊگري کي اهميت ڏني ويندي آهي. پاڪستان ۾ وري پرائيويٽ ادارن مان پي ايچ ڊي جي ڊگري وٺندڙن کي پبلڪ سيڪٽر جي يونيورسٽيز کان وڌيڪ اهميت ڏني ويندي آهي جنهنجو مطلب ته پاڪستان ۾ پي ايچ ڊي جي ڊگري کي به مختلف حيٽيتن ۾ ورهايو ويو آهي جيئين هڪ دور ۾ پيلي ڊريس پائيڻ جي بنياد تي شاگردن ۽ اسڪولس جي سڃاڻپ ٿيندي هئي. ان ۾ ڪو به شڪ نه آهي ته امريڪن ۽ يوريپين يونيورسٽيز ۾ پڙهائي جي نظام اسان جي يونيورسٽِز کان بهتر آهي تنهنڪري اتان ڊگريز وٺندڙن جي ڄاڻ ۽ پڙهائي جو طريقيڪار به مختلف هوندو آهي. پاڪستان ۾ هائر ايجوڪيشن ڪميشن هڪ اهڙو ادارو آهي جيڪو پاڪستان جي سمورين يونيورسٽيز کي سنبالي ٿو، انهن جا نصاب ٺاهي ٿو ۽ يونيورسٽيز کي فنڊ مهيا ڪري ٿو. اهڙي طرح اهو ئي ادارو آهي جيڪو مختلف ڊگرين ڏيڻ جا معيار به مقرر ڪري ٿو خاص ڪري ايم فل يا پي ايچ ڊي جي ڊگرين جا معيار مقرر ڪري ٿو.  هي ادارو ئي ٻاهرين يونيورسٽيز کي رڪگنائيز ڪري ٿو جتان پاڪستاني وڌيڪ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا. پر افسوس جو اڄ تائين ان اداري ڪو اهڙو طريقيڪار نه ٺاهيو آهي جنهن جي معيار کي پبلڪ ۽ پرائيويٽ يونيورسٽيز ۾ نافذ ڪيو وڃي ته جيئين ٻنهي ادارن جي ڊگرين جي اهميت ۾ ڪو فرق نه هجي. ان سان گڏ هي ادارو اهڙو معيار نه ٺاهي سگهيو آهي جنهن ذريعي پاڪستان مان ٿيندڙ پي ايچ ڊي جي ڊگري کي بين الاقوامي ڊگري جي حيثيت ملي جيتوڻيڪ پاڪستان ۾ ٿيندڙ پي ايچ ڊي ٻاهريان ٿيندڙ پي ايچ ڊي کان وڌيڪ ڏکي ۽ پيچيده آهي. تنهنڪري پاڪستان ۾ ٿيندڙ پي ايچ ڊي کي نظر انداز نٿو ڪري سگهجي نه ئي ان ڊگري جي اهميت کي گهٽائي سگهجي ٿو. ٻاهرين ملڪن مان  پي ايچ ڊي ڪندڙن کي کوڙ ساريون سهولتون، رعاتيون ۽ اسڪالرشپس ملن ٿيون جڏهن ته پاڪستان ۾ اهڙيون سهولتون ۽ رعايتون ڪون ملن ٿيون. هائر ايجوڪيشن ڪميشن جي هڪ خاص نصاب ۽ طريقيڪار نه ٺاهڻ جي ڪري،  پاڪستان مان پي ايچ ڊي ڪندڙن جي حيثيت ٻاهريان پي ايچ ڊي ڪندڙن جي نظرن ۾ گهٽ رهي ٿي ۽ هتان جا ادارا ٻاهريان پي ايچ ڊي ڪنڊڙ يا خانگي ادارن مان پي ايچ ڊي ڪندڙ کي وڌيڪ اهميت ڏين ٿا. تنهنڪري هائر ايجوڪيشن ڪميشن کي ان معامري تي گهرائي سان سوچڻ گهرجي ٻي صورت ۾ پاڪستان ۾ ٿيندڙ پي ايچ ڊيز جي ڊگرين جي اڳتي هلي اهميت نه رهندي يا اهي ڊگريون صرف ترقي ۽ الائونس لاءِ حاصل ڪيون وينديون. .
جيڪڏهن اسان پنهنجي ملڪ، قوم ۽ صوبي سان سچا آهيون ته اسان کي پنهنجي سمورن ادارن جي ترقي لاءِ سوچڻ سان گڏ مثبت ڪم به ڪرڻو پوندو، اسان کي پنهنجي سوچ به مثبت ڪرڻي پوندي خاص ڪري تعليمي اداران جي ترقي لاءِ اسان کي مثبت ٿي سوچڻو پوندو ۽ انهن جي تباهي جي سببن تي به مثبت سوچ رکي بحث ڪرڻو پوندو. ٻي صورت ۾ اسان ڪڏهن به ترقي نه ڪري سگهنداسين ڇاڪاڻ ته بهتر تعليم ۾ ئي اسان جي سمورن مسئلن جو حل آهي. اسان جون تنقيدون صرف ادارن کي بدنام ڪرڻ لاءِ هونديون آهن جڏهن ته تنقيد براءِ اصلاح هئڻ گهرجي. تنهنڪري جڏهن به اسان ڪنهن اداري يا شخصيت تي تنقيد ڪريون ته ان کي مختلف رخن کان ڏسون ۽ تنقيد سان گڏ ان جو حل ۽ تجويزيون پڻ ڏيون. اسان تنقيد پنهنجي نالي ۽ مفاد لاءِ نه ڪريون پر اداري جي ترقي ۽ بهتري لاءِ ڪريون. ڪنهن هڪ فرد يا ڪجھ فردن جي ڪري پنهنجي ادارن جي غلا نه ڪريون. اسان ڊرائنگ روم واري سياست جيان پنهنجي تعليمي ادارن تي به گهر ۾ ويهي بغير ڪنهن ڄاڻ جي تنقيد ڪندا آهيون ۽ انهن لاءِ گهٽ وڌ ڳالهائيندا آهيون.  صرف ڳالهين ڪرڻ سان سماج ۽ ادارا ترقي نه ڪندا آهن. پر ان لاءِ عملي ڪم ڪرڻا پوندا آهن. ذاتي لالچ ۽ ٻئي جي ٽنگ ڪڍڻ لاءِ ڪم ۽ تنقيد ڪنداسين ته اسان جو سماج موجوده حالت کان به خراب حالت ۾ هليو ويندو.
اسان وٽ تنقيد ڪرڻ جو ڄڻ ته رواج پئجي ويو آهي. هتي تنقيد جي ڪي معيار ئي ڪونهن. هر ڪم  تي تنقيد ڪريون ٿا ايتري تائين جو جنهن ڪم جي خبر به نه آهي ان تي به ڳالهايون ٿا. تنهنڪري جنهن شعبي ۾ اسان کي مهارت هجي ان شعبي تي اصلاحي تنقيد ڪريون ته بهتر ٿيندو ٻي صورت ۾ اداري جي بدنامي کان سواءِ ڪجھ به نه ملندو جنهنجو نقصان ملڪ، قوم ۽ صوبي جو هوندو.
تعليم ئي سماج کي ترقي ڏياريندي آهي، تعليم ئي پٺتي پيل سماجن کي اڳتي آڻيندي آهي تنهنڪري تعليمي ادارن تي ڳالهائڻ ۽ انهن تي تنقيد ڪرڻ کان اڳ ۾ پنهنجي شخصيت کي به جاچڻ گهرجي ته ڇا اسان جي ڄاڻ ۽ تجربو انهن ادارن تي تنقيد ڪرڻ جي لائق آهن.  ڇا اسان تعليمي ماهر آهيون يا جنهن تعليمي اداري تي تنقيد ڪريون پيا ان جي اداري جي بناوٽ جي ڪا خبر آهي يا صرف هوا ۾ تير هڻون پيا. جيسيتائين اسان کي ان لاڳاپيل اداري جي نظام جي خبر نه هجي تيسيتائين اسان کي ان اداري تي تنقيد ڪرڻ جو به ڪو حق نه هجڻ گهرجي. اسان وٽ ٿئي ائين پيو ته ٻڌي ڳالهين تي يا دوستي يا ڪنهن لالچ جي ڪري مختلف ادارن تي بي تڪي تنقيد ڪجي ٿي.  اسان وٽ ميڊيا، حڪومتي، سياسي ۽ سماجي ادارن جي تعليمي ادارن ۾ تمام گهڻي مداخلت رهي ٿي. جنهنڪري اسان جا تعليمي ادارا تحقيقي ۽ تدريسي عمل ۾ ڪا گهربل ترقي نه ڪري سگهيا آهن ۽ ني ئي وري ڪي خاص نتيجا ڏئي سهگيا آهن. اهو ئي سبب آهي جو اسان جا ادارا عالمي سطح جي حيثيت حاصل نه ڪري سگهيا آهن. اها مداخلت مثبت هجي ته تمام بهتر ٿئي پر هتي پنهنجي مفادن خاطر فردن ۽ ادارن کي بدنام ڪيو وڃي پيو.

اسان وٽ يونيورسٽيز ۾ تحقيق واري عمل کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي. اهڙي طرح جيڪي تحقيق ڪرڻ چاهين ٿا انهن وٽ گهربل فنڊ ۽ وسيلا نه آهن تنهنڪري ڪا اهم ۽ خاص تحقيق سامهون نه اچي سگهي آهي. حڪومت ۽ لاڳاپيل ادارا تحقيق ڪندڙن ۽ تحقيقي ادارن جي ڪا خاص مدد نٿا ڪن جنهن جو سئون سڌو نقصان يونيورسٽيز ، سماج ۽ لاڳاپيل ادارن کي ٿئي ٿو. ڪنهن به يونيورسٽي جو وڏي ۾ وڏو ڪم تحقيق کي وڌائڻ ۽ تحقيقي ادارا قائم ڪرڻ هوندو آهي پر اسان وٽ بدقسمتي سان ائين نه آهي. هتي جن ادارن کي فنڊ ۽ وسيلا مهيا ڪيا وڃن ٿا انهن ادارن ۾ سٺي تحقيق ٿي رهي آهي ۽ نتيجا به سٺا نڪري رهيا آهن يا جيڪي تحقيق ڪندڙ پنهنجي گهران خرچ ڪن ٿا اهي به بهتر تحقيق ڪري رهيا آهن ۽ انهن جي تحقيق نتيجا به ڏئي رهيا آهن.  اسان وٽ بدقسمتي سان تحقيقي عمل ۾ به مداخلت آهي. اسان وٽ ڊپارٽمينٽس جا سربراھ ، دوست ۽ ڪجھ استاد پنهنجي شعبي ۾  ترقي  حاصل ڪرڻ جي ڪري زور ڀريندا آهن ته تحقيقي مقالن ۾ انهن جو نالو به شامل ڪيو وڃي جيڪو هڪ غير اخلاقي ۽ ڪريل عمل آهي. ڇاڪاڻ ته انهن ماڻهن جو ان تحقيقي ڪم ۾ ڪو به ڪردار نه هوندو آهي. هو بغير ڪم ڪرڻ جي پاڻ کي تحقيق جو حصو بڻائيندا آهن. جڏهن ته ٿيڻ ائين گهرجي ته هو ماڻهو پاڻ ئي ان عمل جو حصو نه ٿين جنهن عمل يا ڪم  ۾ انهن جو ڪنهن به حوالي سان ڪو ڪردار يا ڪم نه رهيو آهي، اهڙي طرح ان عمل جي ڪري تحقيق جو معيار به نٿو رهي. حقيقت ۾ اها به هڪ قسم جي ڪرپشن آهي جيڪا اسان جي يونيورسٽي يا ڪاليج جا استاد ڪن ٿا.  ان کان سواِءِ اسان وٽ تحقيق کان وڌيڪ اڪيڊيمڪ تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. ڪجھ استاد تحقيق ڪرڻ کان وڌيڪ رسمي طريقن سان سبجيڪٽ پڙهائڻ کي ترجيح ڏين ٿا ڇاۡڪاڻ ته هو تحقيق واري عمل کان ايترا واقف نه آهن جڏهن  ته هڪ يونيورسٽي استاد لاءِ تحقيق ئي سڀ ڪجھ هوندي آهي. ايتري تائين جو يونيوريسٽي استاد جي ترقي به تحقيق ۽ تحقيق واري ڊگري جي ڪري ٿئي ٿي. هائر ايجوڪيشن ڪميشن کي اهڙو نظام ٺاهڻ گهرجي جنهن ذريعي انهن استادن کي اڳين گريڊ ۾ ترقي ڏني وڃي جنهن جا گهربل تحقيقي مقالا پنهنجا هجن نه ڪي ٻين جي ڪم جا هجن.
تعليمي ادارن جي ترقي نه ڪرڻ ۾ مختلف قسمن جي مداخلت ۽ ڪرپشن سان گڏ محترم استادن ۽ اسٽاف جي يونينز جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. اهي به ڪن عملن ذريعي تعليمي ادارن کي نقصان ڏين ٿا. اهڙي طرح اهي يونينز به اداري جي ترقي لاءِ ڪي خاص ڪم ۽ مثبت ڪردار ادا نه ڪري سگهيا آهن، نه ئي تحقيق ۽ تدريس واري ڪم کي وڌائڻ لاءِ ڪا خاص جدوجهد ڪري سگهيا آهن.
اسان جي تعليمي ادارن ۾ ڪجھ اهڙا به شاگرد هوندا آهن يا اهڙيون شاگردياڻيون هونديون آهن جيڪي پڙهائي دوران محنت نه ڪندا آهن يا محنت نه ڪنديون آهن نه ئي وري ريگيولر ڪلاس اٽينڊ ڪندا آهن. جڏهن اهڙن شاگردن يا شاگردياڻين تي اسان جا محترم استاد سختي ڪندا آهن ته اهي شاگرد يا شاگردياڻيون ڪوڙيون شڪايتيون ڪندا آهن اهڙي طرح انهن جي غلط شڪايتن تي اسان جا ڪجھ مخصوص ادار ۽ سول سوسائيٽي جا نمائندا اسان جي محترم استادن جي بيعزتي ڪندا آهن. ان عمل سان اسان جي محترم استادن جي دل آزاري ٿيندي آهي جنهن جو نقصان به اسان جي تعليمي ادارن ۽ اسان جي سماج کي ٿئي ٿو. تنهنڪري اهڙي قسم جي مداخلت کي ختم ڪيو وڃي ته جيئن محترم استاد صحي ۽ معياري تعليم ڏئي سگهن ۽ محنت ڪندڙ شاگردن کي اڳتي آڻي سگهن. جيڪڏهن تعليمي ادارن ۾ ميرٽ کي برقرار نه رکيو ويندو ته اسان جو سماج ترقي نه ڪندو ۽ نه ئي وري اسان جا تعليمي ادارا عالمي حيثيت جا بڻجي سگهندا.
ڪنهن به قوم جي ترقي ۾ سڀ کان اهم ڪردار تعليم ۽ تحقيق جو هوندو آهي. تعليم ۽ تحقيق سان سماج ترقي ڪندو آهي. هن وقت اسان وٽ شاگردن ۾ تعليم ۽ تحقيق جو شعور پيدا ٿي رهيو آهي. اسان جا ٻار پڙهڻ چاهين ٿا. اسان وٽ تحقيق جو رجحان پيدا ٿي چڪو آهي پر مخصوص ادارن جي نه هجڻ جي ڪري ۽ بي تڪي مداخلت جي ڪري اهو سلسلو گهڻو وڌي نه سگهيو آهي. تنهنڪري اچو ته مثبت ڪردار ادا ڪريون اصلاحي راءِ ڏيون. اداران کي بدنام نه ڪريون. جيڪا تنقيد ڪريون ان جو حل به ڏيون. هي اسان جا ادارا آهن انهن جي مدد ڪرڻ اسان جو فرض آهي. قومون ترقي تڏهن ڪنديون آهن جڏهن فرد ايمانداري ۽ سچائي سان ڪم ڪندا آهن ۽ صحي ڪم ڪندڙ جي مدد ڪندا آهن. پنهنجي مفادن خاطر ڪنهن جا پير ڪڍڻ قوم ۽ ملڪ سان ڌوڪو هوندو آهي. ڪنهن به يونيورسٽي تي تنقيد ڪرڻ کان اڳ ۾ اهو ضرور سوچيو وڃِي ته ڇا اسان جون يونيورسٽيز ايتريون ئي آزاد آهن جيتريون يورپ، آمريڪا ۽ دنيا جي ترقي ڪندڙ ملڪن جون يونيورسٽيز آزاد آهن؟ ڇا اسان جا استاد ايترا ئي آزاد آهن جيترا ترقي ڪندڙ ملڪن جا 
استاد آزاد آهن؟

Sindhi culture and its importance

Sindhi culture and its importance Mazhar Ali Dootio [Read this article to know the Sindhi culture and its importanc...